Illegalen vormen Nederlands nieuwe onderklasse

Per definitie weet niemand precies hoe veel illegalen er in ons land zijn. De schattingen lopen uiteen van twintigduizend tot honderdduizend. Zij vormen de nieuwe onderklasse van de samenleving: rechtelozen die op geen enkele voorziening aanspraak kunnen doen. Illegalen bestaan niet is daarom de terechte titel van de soms onthullende en indringende documentaire over dit onderwerp die de VARA vanavond uitzendt.

Een Zairese asielzoekster is zodanig gefilmd dat haar gezicht niet herkenbaar is; alle overige illegalen verschijnen pontificaal in beeld. Opmerkelijk, want in het leven van een illegale buitenlander kan het kleinste detail dramatische gevolgen hebben. Een keer door het rode licht fietsen kan tot uitwijzing leiden.

Aandoenlijk zijn de beelden van een bijna zestigjarige krantenbezorger. In zijn land van herkomst was hij docent moderne talen. Als gevolg van oppositionele activiteiten belandde hij in de gevangenis. Zijn asielaanvrage in Nederland werd afgewezen. Terugkeren zou hem in levensgevaar brengen. 'Ik kan nergens meer heen', zegt hij. Nu reist hij dagelijks zeventig kilometer om in staat te zijn om vijf uur 's ochtends met zijn krantenwijk te beginnen. Hij leeft op het absolute bestaansminimum. Hoe het verder moet als hij straks bejaard wordt, weet hij ook niet. Officieel bestaat hij immers niet, dus kan hij bij geen enkele instantie aankloppen.

In de Alkmaarse gevangenis Schutterswei zitten vele tientallen illegalen vast. Volgens een bewaarder 'zijn deze mensen geen criminelen' en horen ze derhalve niet in een strafgevangenis thuis. Een gedetineerde Marokkaan zegt niet te begrijpen waarom sommige inbrekers slechts twee weken gevangenisstraf krijgen, terwijl hij onschuldig is en al maandenlang achter de tralies zit. Een ander vertelt hoe hij al dertig keer is uitgewezen en er steeds weer in is geslaagd Nederland binnen te komen.

De meeste geinterviewde illegalen zijn uitgeprocedeerde asielzoekers. Hun achtergrond wordt duidelijk naar voren gebracht, onder meer door middel van archiefbeelden uit Roemenie en Zaire. De makers van de documentaire nemen daarmee duidelijk stelling.

Zonder daarin een duidelijk onderscheid te maken worden echter ook illegalen voor het voetlicht gebracht die uitsluitend wegens economische redenen naar Nederland zijn gekomen. Dat wekt de indruk alsof de positie van afgewezen asielzoekers en die van economische 'vluchtelingen' gelijkwaardig is op het moment dat ze in de illegaliteit belanden.

Ongetwijfeld zijn er gelukszoekers op jacht naar een betere - financiele - toekomst die denken meer kans te maken op een gelegalisserd bestaan als ze politiek asiel aanvragen. Het staat niettemin vast dat een aanzienlijk deel van de afgewezen asielzoekers bij terugkeer naar hun vaderland wel degelijk gevaar te duchten heeft. De dreiging die hen boven het hoofd hangt is dan ook niet van dezelfde orde als die van de Marokkaan voor wie de hoop op werk de enige reden was zijn geluk in Nederland te zoeken.

Daarvan getuigt ook de Zairese asielzoekster die nog altijd de sporen van martelingen met zich meedraagt. Ze vertelt hoe haar 'ondervragers' peper in haar ogen strooide en honderden sigaretten op haar benen uitdrukten. De verwondingen die ze daarbij opliep zijn nog altijd zichtbaar. Een Nederlandse huidarts heeft vastgesteld dat ze inderdaad is gemarteld. Toch is haar asielverzoek afgewezen. 'Ik weet niet wat men nog meer van mij verwacht', zegt ze mismoedig. Ze leidt nu een anoniem bestaan in een troosteloze buitenwijk. 'Op straat draai ik voortdurend mijn hoofd om uit angst voor ontdekking. 's Nachts kan ik niet slapen.'