Amsterdam heeft nu ook 31-toonssysteem

Een microtonaal minifestival in de vorm van vier concerten, waarvan een op het 31-toonsorgel te Haarlem, markeerde in het afgelopen weekeinde het begin van de samenwerking tussen de Stichting Huygens-Fokker en De IJsbreker. Een metersgrote taart leidde de festiviteiten in, gebakken door een Amsterdamse specialist in onmogelijke taartopschriften. Inderdaad, geen sinecure voor wie het 31-toonssysteem in beeld wil brengen, gezien de buitenissige kruizen en mollen om al die kleine afstanden aan te geven. De bakker had zich daar niet in vergist, maar spoot per ongeluk de vioolsleutel op het verkeerde lijntje.

Iets dergelijks wrong ook op het eerste concert zaterdagavond door het in 1977 door Dean Drummond opgerichte ensemble The Newband. Al die microtoonstukken klonken als 'gewone' composities, waarin 'verkeerd' geintoneerde effecten op waren toegepast. Archipelago (1990) voor cello solo met begeleiding van fluit, synthesizer, 'surrogate kithara', 'diamond marimba' en drie zoezoemoffoons ontpopten zich als een suikerzoet romantisch concertje met begeleiding van een kitscherig quasi-gamelan orkest.

Maar ook de andere werken, veelal een mengeling van minimal music, rock en exotica, hielden niet over. Dat Harry Partch' Two Studies on Ancient Greek Scales (1946) zo door James Galway op de hitparade kan worden geplaatst, is een wezenlijk ander verhaal. Theaterwerken van Partch (1901-1979), zoals men ze van de plaat kent, getuigen namelijk van wel degelijk belangrijk en hoogst oorspronkelijk pionierswerk.

Partch was gitarist/landloper, die in der jaren dertig een hoogst curieus instrumentarium ontwikkelde op basis van een 43 toonssysteem: landlopers schijnen nu eenmaal in een geheel eigen taal te intoneren. Van de westerse traditie schatte hij de Griekse het hoogst en die integreerde hij vlug en direct in zijn eigen idioom. Als in een van zijn theaterstukken Odysseus aan land spoelt, wordt hij direct ondervraagd: 'Have you ever been arrested before, mister Odysseus?'

The Newband kreeg een beurs om tien door Partch ontwikkelde instrumenten te kopieren en twee ervan demonstreerde het ensemble in de IJsbreker: een moderne vorm van de kithara en een ruitvormige marimba, maar eigenlijk vond ik Drummonds eigen zoezoemoffoon (een vijf meter lange en twee meter brede marimbafoon met 31 staven) niet minder verrassend en nog het meest sensationeel klonken zijn Stroke rods: buizen met hars bedekt, die eenvoudigweg met de vingers worden aangestreken. Ze produceren een krachtig zoemend geluid, waar men eerder een etherisch zou verwachten. De stroke rods werden bovendien toegepast in verreweg het beste stuk van de avond: Drummonds Different Drums for Different Strokes uit 1988, formidabel vertolkt door slagwerker Dominic Donato, een virtuoos stuk, nu eens niet gelardeerd met schreeuwen in de stijl Crumb, mantra's en andere exotische ongein.