Doodsbenauwd voor oproerige taal in de ether

Na het jubileumweekend, waarin vooral werd bewezen dat de VARA met eigen mankracht een geoliede en soms zelfs vindingrijke show kan opvoeren, is vanmiddag in de luwte van Radio 5 een serie klankbeelden begonnen met datgene waaraan het op de televisie schortte: serieuze aandacht voor de eigen geschiedenis. De reeks is onder de titel Ziedaar, dat was de wraak gewijd aan de talloze botsingen van de VARA met de Radio Omroep Controle Commissie (ROCC), diein de jaren dertig preventieve censuur uitoefende op radioteksten.

Met enige trots werd in een begeleidend persbericht aangekondigd, dat een geschiedenisstudent kortgeleden de teksten van de VARA-hoorspelen uit het interbellum had teruggevonden. Dat kan niet zo lastig zijn geweest: in zijn voortreffelijke studie Radio onder restrictie (1988) schreef Huub Wijfjes, dat al die teksten zich bevindenbij het Instituut voor Internationale Geschiedenis. Die hoorspelen vormden destijds een propagandamedium bij uitstek voor de omroep, die zich afficheerde als 'de spraaktrompet der lang verdrukte roden'. Maar de ROCC, doodsbenauwd voor oproerige taal in de ether, censureerde veel. Bijvoorbeeld, zoals men in de eerste aflevering kon horen, een zinsnede als: 'In het leger is 't een rotzooi eerste klas. Je wordt uitgevloekt of je een beest bent. Geenwonder as je 't dan wordt ook; dat jij een beest gaat worre!'

Het citaat is afkomstig uit het hoorspel Werkloozen uit 1931, waarin in gespierde taal volgens de Heijermans-traditie een portret wordt geschetst van de moedeloze situatie der steuntrekkers. 'Zoals ik zijn er duizenden... tienduizenden, ' zucht de hoofdpersoon die er geen gat meer in ziet. De luisteraars van toen moeten zich er met hart enziel in hebben herkend.

Het aardige van de radioserie, waarvan de komende weken nog vier afleveringen volgen, is dat zulke fragmenten zo authentiek mogelijk worden nagespeeld. In elke uitzending wordt een gecensureerd hoorspel behandeld, tegen de achtergrond van het tijdsgewricht. Soms hadik, zoals in de eerste aflevering, iets minder achtergrond gewild eniets meer hoorspel. Ik betwijfel of de geinteresseerde luisteraar werkelijk zo ongeinformeerd is, dat hem de complete maatschappelijke constellatie van de jaren dertig moet worden uitgelegd. Maar de reeks is het aanhoren waard, al was het maar om duidelijk te maken dat ook in Nederland staatsbemoeienis met de omroep nog niet zo lang geleden een geaccepteerd verschijnsel was.

Volgende afleveringen: elke maandagmiddag, Radio 5,15.00-16.00u.