Renovatie Oost-Berlijn kwestie van miljarden

BERLIJN, 3 nov. De oude vrouw uit de Dunckerstrasse is op weg naar het buurtgemeentehuis om bij de sociale dienst een bewijsje op te halen voor gratis winterkolen. 'In 1938 ben ik hier komen wonen en ik was vorig jaar net ziek toen de andere bewoners naar Hellersdorf moesten', vertelt ze. Zodoende is ze de laatste oude bewoner in deze huurkazerne van naar schatting 150 woningen, een complex rond drie binnenplaatsen, net iets ruimer dan de acht bij acht meter die rond 1880 het bouwvoorschrift als minimum aangaf.

Dat ze vorig jaar, bij de ontruiming, aan de reis naar Hellersdorf een nieuwbouwwijk van Oost-Berlijn, met de S-baan ongeveer een uur van het centrum ontsnapte, doet haar geen verdriet. 'Ik wilde hier blijven, in mijn buurt', zegt ze. Eenzaam voelt ze zich niet: 'Ik durf alleen niet meer naar buiten 's avonds, als de bewoners van de woningen zonder ramen komen. Die zijn te arm om te stoken'. Wel steken ze af en toe op de binnenplaats een vuur van uit de huizen gesloopt hout aan. En laten in hun verblijfplaats voor een nacht lege blikjes en pizzaverpakkingen achter.

Prenzlauer Berg zo moet een groot deel van Berlijn geweest zijn, voordat in de oorlog de geallieerde bommenwerpers kwamen en de meeste wijken onherkenbaar veranderden. Lange boomloze straten met voor arbeiders bestemde huurkazernes van vijf verdiepingen, aan de straatkant monumentale gevels met balkons, bustes en andere ornamenten, tussen 1880 en 1914 seriematig geproduceerd.

Dit is 'boomtown' -Berlijn van de industriele revolutie. Er zijn woonkazernes met twee, maar ook met vijf binnenplaatsen, meestal vol woningen, soms ook met fabriekjes. Afgezien van enkele lege plekken waar een verdwaalde bom neerviel, staat dat alles er nog nog. Het Berlijnse proletariaat in het rode bastion Prenzlauer Berg werd bij de bombardementen ontzien.

De verwoesting kwam later, toen de communisten de macht hadden overgenomen een sluipende verwoesting aangericht door consequente verwaarlozing. De overheid, die de huizen in eigendom had gekregen, nadat de meeste prive-bezitters er vanwege de lage maximumhuren er de brui aan hadden gegeven, had geld over voor nieuwbouw, niet voor onderhoud. Straat na straat is het pleisterwerk naar beneden gekomen, de meeste balkons en versieringen eveneens. Meer dan 80.000 woningen staan er in deze Oostberlijnse wijk. Zevenduizend staan leeg en rotten definitief weg.

Het kraken is er nog maar net begonnen: vijftig gebouwen in totaal. Huisbezetters vragen de bezoeker wantrouwig, of hij misschien een potentiele koper is. De bezetters vallen uiteen in de min of meer goedmoedige Oostberlijnse jongeren-scene en de meer agressieve 'anti-imperialistische' krachten uit de Westberlijnse wijk Kreuzberg. Beide milieus verdragen elkaar niet en kennen bovendien elkaar gewelddadig bevechtende linkse en neo-nazistische sub-groepen.

Bij sommige winkels heeft de burgerbeweging Neues Forum een plakkaat opgehangen, waarin degenen die stelselmatig 's nachts de ruiten ingooien, vriendelijk wordt gevraagd daar mee op te houden. 'Denk aan de oude mensen die van deze winkels afhankelijk zijn, en de arbeidsplaatsen van het winkelpersoneel.'

10.000 woningen hebben geen toilet binnenshuis. 25.000 woningen hebben geen douche of bad. In alle gevallen vindt de verwarming plaats met centraal in de woning geplaatste, manshoge porceleinen kolenkachels, even oud als de huizen. Een opvallend verschil met soortgelijke wijken in het Westen is het ontbreken van buitenlanders. In Prenzlauer Berg wonen nog steeds overwegend Duitse arbeiders.

Matthias Klipp, zo jong als hij is, maakt een verbitterde indruk. Wethouder van de deelgemeente ('Bezirk') Prenzlauer Berg voor woningbouwzaken is hij. 'Maar als ik zie wat wij van de burgerbewegingen onze kiezers hebben voorgehouden begin dit jaar, en dat er helemaal niets is veranderd, dan schaam ik me zo. De verwachtingen waren zo hoog vorig jaar, bij de Wende'. Zelfs de 200 miljoen mark die Prenzlauer Berg vroeger ter beschikking had voor nieuwbouw zijn voorlopig van het budget verdwenen.

Lang zal deze kwelling echter niet meer duren, houden zijn Westberlijnse collega's hem tijdens een discussiebijeenkomst voor: op 2 december vinden in Berlijn de verkiezingen plaats voor het eerste pan-Berlijnse gemeentebestuur sinds de oorlog. Dan ontstaat een geheel nieuwe bestuurlijke situatie, dan kan de renovatie van Prenzlauer Berg en de vele andere verkommerde wijken van Oost-Berlijn beginnen.

Of niet? 'In Oost-Berlijn zijn tot nu toe 150.000 invragen ingediend voor de teruggave van onder DDR-bewind onteigend bezit', meldt een gemeenteambtenaar. Veel daarvan hebben ook betrekking op Prenzlauer Berg, en het is moeilijk voorstelbaar dat wordt geinvesteerd in objecten, waarvan het eigendom niet vaststaat. Nu al worden als termijn waarbinnen, eventueel langs de weg van jurdische procedures, de eigendomsvraagstukken kunnen worden opgelost vijf of tien jaar genoemd.

En dan is er de vraag: wie zal dat betalen? 'Ik denk niet, dat de in West-Berlijn gangbare maatstaven bij stadsvernieuwing kunnen worden gehandhaafd in het Oostdeel van de stad', zegt Uwe Saager, wijkwethouder in het Westberlijnse Bezirk Schoneberg. In het kader van de met veel inspraak omgeven Westberlijnse programma's voor 'behoedzame stadsvernieuwing' en 'milieuvriendelijke stadsvernieuwing' kost renovatie per woning 100.000 D-mark.

Omgerekend naar die Westberlijnse norm zou de renovatie van Prenzlauer Berg een wijk in een oostduitse stad tachtig miljard D-mark kosten meer dan de Bondsrepubliek dit hele jaar in totaal aan de Duitse eenwording heeft uitgegeven.

Toch lijkt financiering uit Bonn voorlopig de enige oplossing. De wet verbiedt achterstallig onderhoud in de vorm van huurverhoging op bewoners te verhalen. Maar ook voor woningverbetering op kosten van de bewoners bestaat nauwelijks financiele ruimte. Uit politieke overwegingen Oostberlijners verdienen, als ze al werk hebben tenminste, de helft minder dan Westberlijners blijft de wettelijke ruimte voor huurverhoging zeer beperkt.

De woningen aan de bewoners in eigendom geven? Die hebben geen geld, zeker niet voor structurele bouwmaatregelen. Prive-financiering dan? Onacceptabel: de bewoners van nu zouden dan massaal moeten wijken voor kapitaalkrachtige Westberlijners.

De bestuurders van Westberlijnse wijken als Kreuzberg en Neukolnn zijn maar wat blij, dat bij hen de stadsvernieuwing eigenlijk grotendeels is voltooid en hebben zowaar de bereidheid aan de dag gelegd de daarvoor gebruikelijke fondsen aan hun Oostberlijnse collega's af te staan. Bonn heeft trouwens toch al hun budget voor na 1991 ongeldig verklaard.

In het Westberlijnse Kreuzberg wordt de ene na de andere protestvergadering gehouden tegen dit voornemen. 'Sinds de opening van de muur wordt het leven steeds maar slechter', aldus een wat ouder geworden kraker uit de jaren '70. 'Waar blijft hier de democratie?' Wethouder Matthias Klipp uit Prenzlauer Berg is dat niet met hem eens. 'Ik heb de Wende niet in Kreuzberg, maar hier beleefd. Maar ik geef toe, soms denk ik: wat heb je gedaan sufferd!'