Offensief tegen naar rechts opschuivend Burger Forum; Tsjechoslowaakse communisten voor keus

PRAAG, 3 nov. De Tsjechische en Slowaakse communisten staan op een kruispunt als zij dit weekeinde in het pompeuze congresgebouw van Praag, ooit het visitekaartje van het Tsjechoslowaakse socialisme, hun partijcongres houden. De partijleiding houdt een noodscenario achter de hand voor het geval ze moet uitwijken: het personeel van het congrescentrum heeft gedreigd in staking te gaan uit protest tegen de communisten.

Veel Tsjechen en Slowaken zijn bang voor een wederopstanding van de communistische partij (KPC). De communisten die Tsjechoslowakije ruim veertig jaar bestuurden, zoeken een nieuwe plaats in de nieuwe federatie, de CSFR. De KPC werd bij de verkiezingen van juni zeer onverwachts met veertien procent de grootste oppositiepartij tegenover het regerende Burger Forum. Ze is nog lang niet uitgeteld: met de overgang naar een vrije-markteconomie liggen onzekere tijden in het verschiet. De werkloosheid stijgt, de koopkracht van de burgers daalt en menig Tsjech meent zich te herinneren dat het onder de communisten 'zo slecht nog niet ging'.

'We moeten het vertrouwen van de burgers weer winnen', zegt Jozef Hora, lid van het KPC-partijbestuur. Hora, ooit werkzaam bij het partijdagblad Rude Pravo, ziet veel politieke ruimte aan de linkerzijde van het Burger Forum dat de minister van financien, Vaclav Klaus, tot voorzitter heeft gekozen, sindsdien snel naar rechts opschuift en deze week twee linkse fracties heeft uitgesloten.

Klaus is een voorstander van een harde en snelle kuur om Tsjechoslowakije naar de vrije-markteconomie te leiden, hij wijst 'zachte recepten' als kwakzalverij van de hand. 'De KPC moet een platform voor links worden, een politieke partij die opkomt voor de mensen die het slachtoffer worden van Klaus' politiek'. Volgens Hora is er geen enkele reden voor snelle prijsverhogingen, een rigoreuze privatisering en volledige afschaffing van overheidsubsidies. 'In Tsjechoslowakije ging het niet zo slecht als in Polen. We kunnen onze burgers veel pijn en leed besparen door geleidelijk naar de sociale-markteconomie te koersen'.

De communisten hebben na de verkiezingen weer zelfvertrouwen gekregen, een zelfvertrouwen dat vorige maand al in overmoed verkeerde. Volgens KPC-voorzitter Vasil Mohorita was de tijd van verzoening voorbij. 'De tijd van compromisloze en harde strijd is aangebroken', riep hij. De Tsjechen reageerden de volgende dag met een grote demonstratie in de Praagse binnenstad. Veel Tsjechen waren ontdaan over het feit dat een partij die het land veertig jaar in een dictatuur bekneld hield zo kort na de omwenteling al weer was vervallen in grootspraak. Mohorita werd prompt vervangen door de 45-jarige filmregisseur Jiri Svoboda, zijn uitspraak werd door het partijbestuur 'ongelukkig en ongepast' genoemd.

Ook in het parlement moest Mohorita een toontje lager zingen. Hij werd uit het presidium gezet omdat hij vorige maand tijdens de toespraak van de Britse premier Margaret Thatcher 'onbehoorlijk begon te kauwen en tijdens het applaus niet opstond', reden genoeg om Mohorita, doorgaans gekleed in spijkerbroek, weer tot normaal parlementslid te degraderen.

Hora vindt dat Burger Forum een 'rechts offensief' heeft ingezet tegen de KPC om de sociale spanningen in het land te ontladen. 'In Burger Forum krijgt de rechtervleugel de overhand, er is sprake van Thatcherisme. De campagne tegen de KPC is een ventiel om het hart van de bevolking te luchten.' Volgens Hora kunnen de communisten zich rehabiliteren door de slachtoffers van de vrije-markteconomie, met name de werklozen, te verdedigen. 'Bij de lokale verkiezingen van 24 november kan de KPC wellicht op twintig procent komen. De macht krijgen we voorlopig niet meer, maar een coalitie is mogelijk. De KPC blijft namenlijk een factor.'

De KPC is echter intern geen eenheidsblok. De discussie over de naam van de partij heeft al veel wonden opengereten, richtingenstrijd wordt volop gevoerd. De Slowaakse CP heeft haar naam veranderd in 'Partij van Democratisch Links', terwijl de Tsjechen vasthouden aan de term communistische partij. In een nieuw bestel zullen er twee zelfstandige Slowaakse en Tsjechische zusterpartijen zijn die worden overkoepeld door de 'Federatie van Communistische Partijen van de CSFR'. Dit dakorgaan heeft alleen een consulterende taak.

Ook ideologisch weten de communisten behalve oppositie te voeren tegen het afbrokkelende Burger Forum niet welke koers ze moeten varen. Een groep 'fundamentalisten' vindt dat het marxisme-leninisme verkeerd is toegepast: de leer was goed, maar werd misbruikt door de stalinisten. Een andere stroming, aangevoerd door intellectuelen, wil de KPC omvormen tot een platform dat zich concenteert op de sociaal-democratie: het communisme heeft afgedaan, maar de sociaal-democratie biedt ruimte voor samenwerking met andere partijen.

De hoofdstroming bestaat uit 'centristen' die de term leninisme willen schrappen, maar vasthouden aan het marxisme als ideologische bron. 'De richtingenstrijd verzwakt de partij', zegt Hora die zelf tot de groep van sociaal-democraten hoort. 'Het communisme, het marxisme, ze staan in een kwaad daglicht. De Tsjechen en Slowaken hebben genoeg van ideologische vragen, er is behoefte aan een echte oppositiegroep die concrete problemen aanspreekt. Een partij die alternatieven voorlegt.'

De communisten moeten oppositie voeren met minder middelen dan ze de afgelopen veertig jaar gewend waren: de regering van premier Marian Calfa, ex-communist, is bezig hun materiele macht te ontmantelen. De KPC was trotse eigenaar van gebouwen, uitgeverijen, fabrieken en hotels, maar moet net als andere partijen bestaan van de leden-contributie. Het partijvermogen, dat 12,6 miljard kronen bedroeg, is inmiddels teruggebracht tot 2,6 miljard.

De luxueuze hotels waar communisten zich pleegden te verpozen zijn teruggegeven, evenals de fabrieken en kunstpaleizen. Bij de uitgeverijen zijn communistische bladen inmiddels van eigenaars tot huurders geworden. De concurrentie is niet ver uit de buurt: in het hoofdgebouw van de Rude Pravo worden nu ook enkele kranten gedrukt van het Burger Forum.