Kok bereidt achterban voor op verdere bezuinigingen; Ministergeschrokken van slechte resultaten van bedrijfsleven

DEN HAAG, 3 nov. Waarom trok de 'Scheveningse speech' van minister Kok van Financien zoveel aandacht? Tenslotte had hij drie weken geleden tijdens de algemene politieke beschouwingen ook al gewezen op het onzekere economische klimaat en de mogelijke gevolgen voor het kabinetsbeleid. Iedere goede verstaander kon weten dat het kabinet Lubbers-Kok begin volgend jaar bij het opmaken van de tussenbalans moeilijke knopen moet doorhakken.

De inhoud van het verhaal van de minister van financien week afgelopen woensdag niet af van zijn betoog in de Tweede Kamer. Het was de toon die het hem deed. Drie weken geleden heette het nog ambtelijk en neutraal dat 'de tussenbalans de juiste gelegenheid is om de noodzakelijke budgettaire aanpassingen voor de jaren na 1991 op de rails te zetten.' Tijdens het symposium van de Nationale Investeringsbank in Scheveningen werd dezelfde boodschap een waarschuwing aan het adres van alle burgers: 'De operatie waarvoor wij staan is zeer ingrijpend, de budgettaire en economische omstandigheden dwingen ons daartoe en het incasseringsvermogen van de Nederlandse bevolking zal zwaar op de proef worden gesteld.'

Waarom is minister Kok in drie weken tijd pessimistischer geworden? De rente was woensdag tenslotte nog niet verhoogd, de olie is weliswaar duur maar daalde zelfs iets in waarde en de oorlogsdreiging in de Golf nam niet toe. Geschrokken is de minister van financien vooral van de tegenvallende resultaten van het Nederlandse bedrijfsleven. Philips moest vorige week bekend maken dat nog eens tienduizenden werknemers ontslag zullen krijgen. Bij DAF, KLM en AKZO vielen de winsten tegen. Eind deze maand, zo weet minister Kok nu al, zal hij moeten meedelen dat de inkomsten uit de vennootschapsbelasting beduidend lager zullen zijn dan eerder was geraamd. De tegenvallers waarvoor het kabinet vreesde, worden 'gerealiseerd'.

Daarnaast zijn aan de geloofwaardigheid van 'pep-talk' natuurlijk grenzen. In drie weken tijd groeide de groep mensen met onder hun gelederen de president van De Nederlandsche Bank, dr. W. Duisenberg die wezen op de precaire economische situatie. De minister van financien heeft de toon van zijn betoog daarbij aangepast.

Kok greep zijn spreektijd bij de Nationale Investeringsbank aan om duidelijk te maken wat de consequenties zullen zijn voor het kabinetsbeleid van de tegenvallers. 'Ik loop enkele concrete onderdelen van wat de tussenbalans moet worden even langs', zei hij. De manier waarop de overheid haar geld uitgeeft aan Haagse bureaucratie of subsidies, moet van Kok eens goed onder de loep worden genomen. 'Ik ben er niet van overtuigd dat er niet een hoop zowel beter als sneller als ook nog goedkoper kan.' Een tweede speerpunt voor de minister van financien is het misbruik en oneigenlijk gebruik van belastingfaciliteiten en uitkeringen. 'De tolerantiegrens waar misbruik wordt getolereerd is wat mij betreft nul.'

PvdA-leider Kok had zijn waarschuwende woorden niet nodig om de coalitiepartner te overtuigen van de moeilijke beslissingen die in het begin van het nieuwe jaar moeten worden genomen. Minister-president Lubbers liet vorige week zaterdag op het lustrum van het CDA hetzelfde geluid horen. Kok gebruikte zijn 'Scheveningse speech' wel om nog eens duidelijk te maken dat wat de PvdA betreft niet kan worden getornd aan de belofte de uitkeringen te koppelen aan de lonen.

Over een belastingverhoging een zeer gevoelig onderwerp voor de christendemocraten bleef Kok vaag. Enerzijds zinspeelde hij erop dat er ruimte is voor een lastenverzwaring zonder daarmee aan de afspraken in het regeerakkoord te tornen. Anderzijds wees hij op de negatieve invloed daarvan op de concurrentiepositie, om tegelijkertijd aandacht te vragen voor goed onderwijs en een goede bereikbaarheid. Twee zaken die ook alles te maken hebben met de concurrentiekracht van het bedrijfsleven, maar wel geld kosten: belastinggeld.

De boodschap was niet in de eerste plaats bedoeld voor het CDA, maar voor de oppositiepartijen in de Tweede Kamer, de sociale partners en met name de eigen achterban en het deel van de Nederlandse bevolking dat nog steeds de ernst van de financiele situatie van de overheid niet doorziet.

Kok heeft met zijn rede een voorschot genomen op de discussie met het parlement dat hem volgende week tijdens de behandeling van de begroting van Financien zeker tot uitspraken zou hebben gedwongen over de verslechterende economische situatie en de gevolgen daarvan voor het rijk. Maar van groter belang is de 'Schevenigse speech' voor de werkgevers en werknemers, die zich opmaken voor de komende onderhandelingen over de collectieve arbeidsovereenkomsten. Aan hun adres was de oproep van de minister gericht om de lonen te matigen. Dat is goed voor de concurrentiekracht van het bedrijfsleven, dus goed voor de belastinginkomsten. Maar vooral goed voor het nakomen van de belofte de uitkeringen te koppelen aan de lonen.

De kring van aangesprokenen was wat Kok betreft nog groter. De boodschap was niet in de laatste plaats bedoeld voor de eigen PvdA-achterban en zelfs alle notoire optimisten in de Nederlandse samenleving. Door 'management by speech' wilde Kok ze met hun neus op het feit drukken dat de jaren na 1991 moeilijk kunnen worden. Ook met de PvdA in de regering zijn ingrijpende bezuinigingen niet te vermijden, is de boodschap voor de PvdA-kiezers.