Californiers raken spoor bijster met 27 referenda

LOS ANGELES, 2 okt. Op de lokale televisie in Californie verschijnt een kaal vierjarig meisje. Ze vertelt dat ze kanker heeft door milieuvervuiling. De kijker kan dit soort ongelukken voortaan voorkomen door bij de verkiezingen komende dinsdag te stemmen voor 'propositie 128', een referendum over zeer ingrijpende milieumaatregelen, bijgenaamd Big Green. 'U kunt stemmen, ik niet', zegt ze.

De blonde 26-jarige actrice Tracy Nelson valt haar bij. 'Ik had drie jaar geleden kanker. Geloof me. U wil het niet', zegt ze. 'Propositie 128 maakt een eind aan kankerveroorzakende chemicalien.'

In een andere reclamespot verschijnt even later een mevrouw aan haar bureau met een rekenmachientje in beeld. Ze moet in dertig seconden bewijzen dat Big Green fataal is voor de toekomst van Californie. Ze slaat met veel aplomb aan het rekenen: door propositie 128 gaat elektriciteitsrekening met 29 dollarcent omhoog, de benzineprijs stijgt met 73 dollarcent per gallon, het eten wordt 38 procent duurder. Welke van beide boodschappen moet de kiezer geloven?

Het is dit jaar moeilijk stemmen voor Californiers. Het stembriefje is een boekwerk geworden waar maar liefst zestig hokjes moeten worden aangekruist. Naast de tientallen verkiesbare posten op lokaal en nationaal niveau zijn er 27 referenda voor de hele staat. In een apart boek worden die referenda nader omschreven. Omdat het invullen zo lang duurt, mogen de Californiers het stemboek thuis invullen en per post opsturen.

De ingewikkelde procedure schrikt veel burgers af. 'Ik krijg twee van die telefoonboeken toegestuurd', zegt Ann Winslow (63). 'Al die voorstellen zijn in juridische taal geschreven en op de televisie liegen ze. Hoe kan ik daar nu uit wijs worden.'

De mogelijkheid tot volksinitiatieven werd in 1911 door gouverneur Hiram Johnson in Californie ingesteld om door het samenspel tussen politici en belangengroepen (spoorwegmaatschappijen in die tijd) heen te breken. Nu zijn de referenda speelbal geworden van de belangengroepen zelf. Tientallen bedrijven zijn gespecialiseerd in het werven van de benodigde 800.000 handtekeningen tegen 1 dollar per stuk om de referenda in het stemboek te krijgen. Belangengroepen zijn op het idee gekomen om volksinitiatieven die hen schaden te evenaren met een sterk lijkend maar aanzienlijk minder radicaal alternatief. De verwarring van de kiezer wordt zo volmaakt. Welke van de twee is goed, of zijn ze het allebei?

De alcoholindustrie heeft een alternatief bedacht voor het volksinitiatief tot een accijns op alcoholhoudende drank. Omdat de meeste opbrengsten van het door de alcoholindustrie georganiseerde alternatieve referendum voor een veel geringere accijnsverhoging naar het onderwijs gaan, staan de onderwijsautoriteiten er ook achter.

De Californische boeren die graag hun gewassen willen blijven bespuiten, hebben zelf een referendum ontwikkeld dat de kiezers van het radicale Big Green moet weglokken.

In juni werd er per referendum een benzine-accijns aangenomen om de wegen te verbeteren. De meeste kiezers beseften niet dat het belangrijkste deel van de maatregel bestond uit het herstel van parlementaire bevoegdheden tot besteding van belastinggelden. Belastingopbrengsten waren steeds meer per referendum gebonden aan bepaalde publieke doeleinden, zoals scholen of wegen.

Eenmaal aangenomen referenda kunnen vaak niet worden uitgevoerd omdat de getroffen belangengroepen dikwijls met succes hun gelijk alsnog via gerechtelijke weg kunnen halen.