'Uittocht joden is tragisch verlies voor de Sovjet-Unie'

JERUZALEM, 1 nov. 'Fascistische tendenzen in de Sovjet-Unie kunnen een bedreiging vormen als de democratische krachten er niet in slagen het sterk opkomende antisemitisme een halt toe te roepen. Dat is een van de grote beproevingen waarvoor de Sovjet-Unie staat', zegt Vladimir Nosenko van de Sovjet-academie voor wetenschappen over de opkomst van antisemitisme in de Sovjet-Unie tijdens de jaren van perestrojka.

Hij sprak deze week op een symposium van de Jeruzalemse universiteit over de 'gevaren van antisemitisme in Midden- en Oost-Europa als gevolg van de recente gebeurtenissen'. Volgens ingewijden was het de eerste maal dat een semi-officiele vertegenwoordiger van de Sovjet-Unie in het openbaar de opkomst van het antisemitisme onder Michail Gorbatsjovs bewind analyseerde.

Nosenko wees er op dat conservatieve krachten in de communistische partij en hoge ambtenaren antisemitische krachten steunen om Gorbatsjovs perestrojka in de wielen te rijden. Hij sprak er zijn verwondering over uit dat de Sovjet-regering dit niet in de gaten heeft. 'Gorbatsjov heeft tot dusverre het antisemitisme niet onderkend als eerste teken van de opkomst van fascisme in de Sovjet-Unie', meent hij. 'De Sovjet-leiders hebben nog steeds hun standpunt dienaangaande niet verduidelijkt en vermijden het nemen van serieuze maatregelen om de antisemitistische dreiging het hoofd te bieden.'

Sommige Arabische ambassades in Moskou geven volgens Vladimir Nosenko financiele steun aan antisemitische organisaties en publikaties in de Sovjet-Unie. De antisemitische Pamjat-organisatie en het blad Molodaja Gvardija noemde hij als organisaties en publikaties die door sommige Arabische ambassades financieel worden gesteund.

Deze openlijke antisemitische activiteiten, die naar zijn zeggen door de KGB worden getolereerd, wekken grote onrust onder de joodse gemeenschap in de Sovjet-Unie. 'Antisemitisme, etnische spanningen en de in elkaar stortende economie zetten de joden tot de huidige massa-emigratie naar Israel aan', verklaarde Nosenko. 'Deze uittocht is een tragedie voor het Russische volk. We verliezen een briljant en energiek segment van onze samenleving.'

Uitvoerig analyseerde Vladimir Nosenko waarom het officieel door het communisme afgezworen antisemitisme na ruim zeventig jaar Sovjet-bewind onder de perestrojka weer de kop opsteekt. Het sluit aan bij het virulente antisemitische klimaat dat in Rusland heerste voor de revolutie van 1917. Anti-joodse campagnes onder Stalin, voor en na de Tweede Wereldoorlog, hielden de vlam van het antisemitisme brandend. Ook de antisemitische propaganda tijdens de bezetting van grote delen van de Sovjet-Unie door nazi-Duitsland heeft diepe sporen nagelaten.

Hoewel antisemitisme om ideologische redenen taboe was, heeft volgens Nosenko de antizionistische propaganda van de Sovjet-staat van de afgelopen twintig jaar het latente antisemitisme van de burgers gevaarlijk aangescherpt. 'De massapropaganda heeft de afgelopen twintig jaar het zionisme voorgesteld als de meest verschrikkelijke vijand van het Sovjet-volk', zei hij. 'Israel werd voortdurend als een racistisch en fascistisch land in opspraak gebracht. Dat kon niet zonder gevolgen blijven.'

Polen

Op het symposium ging professor Shlomo Avineri uitvoerig in op het zijns inziens onrustbarende verschijnsel van 'antisemitsime zonder joden'. Hoewel het Poolse jodendom in de Tweede Wereldoorlog vrijwel volledig is uitgeroeid en er volgens hem kan worden gesteld dat er in Polen geen joden meer zijn, tiert het antisemitisme er welig. Avineri schreef dat verschijnsel toe aan de historische antisemitische tendensen in de Poolse samenleving die weer de vrije loop krijgen en zich concentreren op enkele topfiguren binnen Solidariteit, die van joodse oorsprong zouden zijn. 'Ook al gaat het om niet meer dan een vijftal als zodanig te kenmerken figuren, de Poolse bevolking leeft in de veronderstelling dat de joden de dienst in hun land uitmaken', stelde hij.

Dergelijke sentimenten doen zich ook voor in Roemenie, Hongarije, en het voormalige Oost-Duitsland waar personen van joodse oorsprong toonaangevende functies vervullen of hebben vervuld. Nu de klok van de geschiedenis in deze landen wordt teruggedraaid en het communisme er van zijn voetstuk is gevallen worden de antijoodse gevoelens bovendien gevoed door herinneringen aan de prominente rol die joden na 1945 hebben gespeeld in de communistische bewegingen en de functies die zij hebben vervuld bij het zuiveren van deze landen van fascistische elementen.

Professor Avineri meent dat de joodse gemeenschappen in Oost-Europa onder de nieuwe omstandigheden geen toekomst hebben in dit deel van de wereld. De nationaliteiten-kwestie zal de komende tien jaar het politieke beeld in Oost-Europa bepalen. 'Er is geen mogelijkheid tot zinvol joods leven in de opkomende natie-staat', betoogde Avineri, daarmee terugvallend op een oude these van ideologen van de zionistische revolutie.

'Joden konden zich met het communisme identificeren omdat deze beweging op ideologisch vlak een afdoende antwoord gaf op de joodse problematiek', zei hij. 'Nu het communisme in Oost-Europa wordt afgezworen en ook in de Sovjet-Unie geen toekomst meer heeft, is de ideologische rem van het antisemitisme af.'

Ter illustratie van zijn stelling dat de joden de grond onder hun voeten in Oost-Europa voelen wegzakken vertelde hij dat een Oostduitse jood die het onder het communistische regime tot ambassadeur bracht hem onlangs vertelde er serieus over te denken zijn laatste levensdagen in Israel te slijten, in het voetspoor van zijn dochter die naar een kibboets gaat.

    • Salomon Bouman