Moskou voorzichtig in Golfcrisis uit zorg over olie

MOSKOU, 31 okt. Oorlog in het Midden-Oosten en een economische crisis in het Westen zijn het laatste wat de Sovjet-Unie kan gebruiken nu het dreigende perspectief opdoemt dat de Sovjet-Unie voor het eerst in 45 jaar olie moet importeren. De desolate toestand waarin de Russische olie-industrie verkeert, dreigt er namelijk toe te leiden dat de Sovjet-Unie, een land dat tot voor kort een van de belangrijkste energie-exporteurs in de wereld was en daaruit zijn harde valuta putte, nu ook deze belangrijke inkomstenbron gaat verliezen.

Steeds openlijker moet de Sovjet-leiding, die er voor de Golfcrisis nog op tamboereerde dat ze niet 'voor dollars te koop' was, de laatste tijd naar structurele ondersteuning en financiele noodhulp uit het buitenland zoeken. Het diplomatieke offensief dat Moskou de afgelopen weken rondom het Midden-Oosten heeft geprobeerd te ontketenen, is derhalve vooral door acute economische belangen ingegeven en minder door politieke motieven. Als de Sovjet-Unie een militaire oplossing van het conflict zou kunnen afwenden, zou tegelijkertijd de Westerse economische steun voor de Sovjet-Unie, waar de economie met de dag verder in het moeras zakt (het nationaal produkt zal dit jaar met 2 procent dalen), veilig kunnen worden gesteld.

De recente pogingen van Moskou in het Golfconflict enige afstand te scheppen tot de Verenigde Staten en Groot-Brittannie, zoals president Gorbatsjov eergisteren deed op de persconferentie in Parijs, zijn onderdeel van deze voorzichtige wending. Een militaire optie was 'onaanvaardbaar' zei Gorbatsjov. Hij pleitte maandag in Frankrijk voor een 'inter-Arabische oplossing' van de crisis. Die mogelijkheid had de president van de Sovjet-Unie tot nu toe nooit geopperd.

Buitenland-woordvoerder Gerasimov legde deze suggestie gistermiddag aldus uit: 'Oorlog leidt niet alleen tot bloedvergieten in het Midden-Oosten maar zou ook een catastrofe zijn voor de rest van de wereld'. 'De vernietiging van de olievelden daar zou een enorme slag betekenen voor de wereldeconomie', voegde Gerasimov daar vervolgens nog aan toe. Het was wederom voor het eerst dat dit economische argument zo expliciet van de kant van de Sovjet-Unie naar voren werd bracht. De afgelopen drie maanden heeft Moskou zijn beleid jegens Irak steeds in veel abstractere politieke termen gepresenteerd.

Deze subtiele accent-verschuiving voltrekt zich precies op het moment dat prognoses over de stand van zaken van de energie-sector in de Sovjet-Unie steeds negatiever worden. De crisis in de Russische olie-industrie lijkt nog dieper te zijn dan tot voor kort werd verondersteld. De produktie is dit jaar flink ingezakt. Volgens de laatste voorspellingen van twee economen van de Academie van Wetenschappen zal het produktieverlies ten opzichte van 1988 dit jaar maar liefst 40 miljoen ton bedragen, hetgeen neerkomt op een percentage van ongeveer 6,5 procent. Als gevolg daarvan zal de Sovjet-Unie dit jaar slechts 100 miljoen ton kunnen exporteren, tegen de 127 miljoen ton die ze vorig jaar nog uitvoerde. Voor volgend jaar wordt een export verwacht van 75 tot 80 miljoen ton, hetgeen zou neerkomen op een daling in twee jaar van bijna veertig procent.

Het inzakken van de olie-exporten is niet alleen het gevolg van de ontwikkelingen in Oost-Europa het laatste jaar. De voormalige socialistische landen kunnen geen dollars betalen voor de olie die ze vroeger via de Sovjet-Unie kregen. Aanvankelijk was voor Oost-Europa voor dit jaar een export van 70 miljoen ton geboekt, maar het wordt waarschijnlijk slechts 15 tot 20 miljoen. De Golfcrisis staat hiermee in rechtstreeks verband. Tot augustus importeerde de Sovjet-Unie jaarlijks tien miljoen ton goedkope olie uit Irak, die ze voor roebels doorverkocht aan de Comecon-partners in het Oostblok.

Dit vooruitzicht is eens te meer onheilspellend omdat, zoals het financieel-economische weekblad Kommersjant deze week meldt, de Sovjet-Unie dit jaar al olie moet importeren om in haar acute energiebehoefte te voorzien. Op grond van anonieme bronnen onthult de krant dat het land dit jaar voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog reeds een half miljoen ton olie heeft moeten invoeren. Dat zou de staatskas, die toch al te kampen heeft met tekort op de betalingsbalans van ruim 20 miljard gulden, ongeveer 400 miljoen dollar hebben gekost. Het probleem voor de Sovjet-Unie is, kortom, dat zij op het oog op korte termijn wel zou kunnen profiteren van de stijgende olieprijzen. Maar tegelijkertijd krijgt ze haar eigen olie steeds moeilijker uit de grond en bovendien heeft ze oude handelspartners die hun importen niet in dollars kunnen betalen. Op langere termijn vreest Moskou bovendien dat het de dupe zou kunnen worden van een structurele crisis in het Westen.

De zelfstandige positie die Gorbatsjov maandag in Parijs innam, moet overigens niet alleen in het licht van deze sombere vooruitzichten worden beoordeeld. De Sovjet-Unie heeft er vanaf het allereerste begin in de Golfcrisis voor gewaakt dat ze geheel op een lijn zou komen met de as-Washington/Londen. Bij herhaling legden de president, minister Sjevardnadze en hun woordvoerders er de afgelopen drie maanden de nadruk op dat de eensgezindheid van de grote mogendheden in de Veiligheidsraad niet kon worden opgevat als een automatische voorbode voor voortgezette samenwerking in een eventuele oorlog. De 'agressie van Irak', dat zijn militaire expansie ten dele heeft kunnen bouwen met Sovjet-wapenleveranties, werd bij alle gelegenheden steeds onvoorwaardelijk veroordeeld. De top-ontmoeting tussen Gorbatsjov en Bush in Helsinki medio september en de felle rede die minister Sjevardnadze later in New York hield voor de algemene vergadering van de Verenigde Naties waren daar uitingen van. Maar aan de stationering van troepen heeft Moskou nooit willen meedoen.

Begin oktober begon de Sovjet-Unie bovendien haar steven ook in internationaal-politieke zin voorzichtig te wenden. Aanleiding daarvoor was het door de Franse president Mitterrand gelanceerde plan de crisis 'gefaseerd' op te lossen, waarbij Irak de annexatie van Koeweit onvoorwaardelijk ongedaan zou moeten maken maar de grote mogendheden op hun beurt zouden toezeggen niet langer te streven naar herstel van het bewind van sjeik Jaber al-Ahmed al-Sabah en zich tevens bereid zouden tonen tot een bredere diplomatieke benadering van het Golfconflict waarin ook de Israelisch-Palestijnse en Libanese kwestie zouden kunnen worden geintegreerd. Vanaf dat moment koos de Sovjet-Unie openlijk voor de 'Franse lijn'. Begin september hadden Gorbatsjov en Sjevardnadze het verzoek van de Iraakse minister van buitenlandse zaken Tareq Aziz om Koeweit en 'Palestina' te verbinden als 'niet opportuun' van de hand gewezen. In die fase ontkende Sjevardnadze bij monde van zijn woordvoerders zelfs uitdrukkelijk dat de Sovjet-Unie uit zou zijn op een 'bemiddelaarsrol'.

Tegelijkertijd met deze 'nauwgezette consultaties' met Frankrijk, zoals het werd genoemd, stuurde Gorbatsjov begin deze maand de presidentiele raadsadviseur Jevgeni Primakov als zijn persoonlijke afgezant op pad. In eerste instantie waren die gesprekken volgens de officiele verklaring slechts bedoeld om de vijfduizend Sovjet-burgers los te krijgen die nog in Irak verbleven. Maar de pretenties reikten verder, zoals later bleek toen dezelfde Primakov doorreisde naar Rome, Parijs en Washington. Op hetzelfde moment bracht de Amerikaanse minister van defensie Cheney een werkbezoek'aan Gorbatsjov en zijn Sovjet-collega maarschalk Jazov. Dat Moskou zich met deze pendeldiplomatie een eigen positie wilde zien te verschaffen, werd onder andere geillustreerd door de herhaaldelijk en expliciet geformuleerde ontkenning dat de Sovjet-Unie bij deze gelegenheden 'geheimen over de militaire posities van Irak' aan de regering van de Verenigde Staten zou hebben verstrekt. Hoewel ze daar, via de militaire adviseurs die nu nog steeds in Irak vertoeven, wel over moet beschikken. President Gorbatsjovs woordvoerder Ignatenko wond er gisteren geen doekjes om dat Moskou een eigen rol wil spelen in het conflict. Ignatenko: 'De reis van Primakov kan niet worden overschat. We staan voortdurend in contact met de regeringen van de Arabische landen, de Verenigde Staten en Europa. Wij proberen het beleid van de partijen nu te verbinden'.