TSJERNOBYL

De anti-kernenergie beweging heeft zichzelf deze maand een slechte dienst bewezen door te trachten met harde acties een discussie te verhinderen over plannen voor een kernenergie-eiland in zee. Bij notoire voorstanders van de bouw van meer kerncentrales, zoals Kistemaker en Dessens, werd 's nachts de voordeur dicht gelijmd en met schroeven vergrendeld en van Dessens z'n auto werden de banden lek geprikt.

Het zou veel effectiever zijn indien de anti-kernenergie beweging het nieuwste boek van Zhores Medvedev, The Legacy of Chernobyl, cadeau zou doen aan de voorstanders van kernenergie en aan de leden van het parlement en de regering. Door de afgrijselijke verhalen vond ik het soms moeilijk om verder te lezen, maar voor wie vindt dat er in Nederland meer kerncentrales moeten komen is dit boek verplichte literatuur.

Zowel in de Sovjet Unie als in het Westen is de ramp in Tsjernobyl toegeschreven aan nalatigheid en stommiteiten van het personeel in deze kerncentrale. Aldus hoopte men de andere kerncentrales buiten schot te houden. Medvedev, geen tegenstander van kernenergie maar wel van het Sovjetregime, wil met zijn boek aantonen dat de ramp in Tsjernobyl in de eerste plaats moet worden toegeschreven aan het falen van het systeem in de USSR. Als bio-chemicus heeft hij jaren gewerkt in Obninsk waar kerncentrales ontwikkeld werden.

Tegen deze achtergrond bespreekt hij de feiten en daarnaast draagt hij ook nieuw materiaal aan over de ramp zelf, de slachtoffers, de gevolgen voor het milieu en de kernenergie in de USSR en daarbuiten.

De grootste ramp in de kernenergie tot nu toe begon als een veiligheidstest. In de nacht van 25 op 26 april 1986 werd een experiment gedaan om te meten hoelang een draaiende turbine nog stroom kan leveren voor de waterkoeling van de reactor, wanneer de stroom in de centrale uitvalt. De operator reduceerde daartoe het vermogen van de reactor, maar net iets te ver waardoor deze dreigde te stoppen en het experiment onmogelijk werd. Door het veiligheidssysteem uit te schakelen en de controlestaven uit de reactor te trekken begon het vermogen weer te stijgen.

Inmiddels draaide de turbine veel te langzaam toen de veiligheidstest begon en de stroomtoevoer werd uitgezet. De reactor kreeg daardoor te weinig koelwater en binnen enkele seconden steeg de temperatuur tot ver boven de normale waarde. De kern begon te smelten en de reactor ontplofte.

Medvedev beschrijft in detail de enorme consternatie die ontstond. De brandweer uit de wijde omgeving werd gemobiliseerd. Niet alleen stond reactor No. 4 van Tsjernobyl in brand, maar door de explosie kwamen brandende blokken grafiet terecht op de aangrenzende turbinehal en andere gebouwen in de buurt. Drie kerncentrales op hetzelfde terrein liepen direct gevaar.

Terwijl honderden brandweerlieden aan het blussen waren, bleef de ontplofte reactor grote hoeveelheden radioactieve deeltjes uitspugen. Alle stralingsmeters stonden tegen hun maximum aan. Speciale kleding die bescherming biedt tegen straling, was niet aanwezig en de ene brandweerman na de andere bezweek.

Toch konden de branden worden geblust, behalve die in reactor No. 4, hoewel vanuit een helikopter water naar binnen werd gespoten. De temperatuur in de kern was zo hoog dat het bluswater onmiddellijk verdampte waardoor nog meer radioactiviteit in de lucht kwam en er ook een gevaarlijke knalgasreactie dreigde.

Wetenschappelijke specialisten die de volgende dag uit Moskou arriveerden, besloten dat de reactor gebombardeerd moest worden met zand, klei en kalksteen. Het doel was de brand in de kern te smoren maar de radioactiviteit kwam er dwars doorheen, terwijl de warmte er niet uit kon en de temperatuur zo hoog opliep dat de reactorkern wederom dreigde te smelten en door het fundament van het gebouw in het grondwater zou zakken. Onder de brandende reactor werden gaten in de grond geboord waarin vloeibare stikstof werd gespoten om de bodem te bevriezen ter versteviging.

Op 5 mei, tien dagen na de eerste explosie, doofde de radioactieve vulkaan. De uitworp van radioactiviteit daalde plotseling van 8 miljoen Curie per dag naar 150.000 nog steeds een waarde die hoger lag dan de totale emissie tijdens het beruchte ongeluk in Windscale in Groot Brittannie, of op Three Mile Island in de Verenigde Staten. Pas in oktober, nadat een betonnen sarcofaag om de hele reactor was gebouwd, hield deze op de omgeving te besmetten.

Officieel heeft deze ramp aan 31 mensen het leven gekost, hoewel een getal van 300 ook in de Sovjetpers genoemd wordt. Ongeveer 600.000 mensen in de USSR, waaronder 250.000 kinderen, liepen een te hoge dosis radioactieve straling op en staan in medische dossiers geregistreerd als potentiele kankerpatienten. Meer dan 130.000 mensen werden geevacueerd en raakten definitief hun woonplaats kwijt; 1.000.000 mensen leven in een omgeving waar het stralingsniveau voortdurend gecontroleerd wordt, omdat hun huizen in een zwaar besmet gebied staan. Indien internationaal aanvaarde stralingsvoorschriften toegepast werden, dan zou 1.000.000 hectaren landbouwgrond in de USSR als verloren moeten worden beschouwd voor de komende 100 jaar en 2.000.000 hectaren voor de rest van de eeuw.

Volgens het Politbureau heeft de ramp aan Sovjet Unie 8 miljard roebel gekost. Medvedev schat dat de schade gelijk is aan de totale ontwikkelkosten voor kernenergie in de Sovjet Unie sinds 1954. Als dat waar is, kan niemand meer claimen dat kernenergie economisch voordelig is. Ook buiten de Sovjet Unie is de schade aanzienlijk, denk aan de rendieren in Zweden, het vlees uit Oost-Europa, groenten uit Duitsland, fruit uit Italie en de grote onenigheid die ontstond over im- en exportverboden binnen de EG. Over het effect op onze gezondheid valt nog niets met enige zekerheid te zeggen.

Mevdedev schrijft de oorzaak van de ramp toe aan het verderfelijke systeem in de Sovjet Unie. Hij komt met belangrijke gegevens, zoals de veiligheidstest die zonodig moest plaatsvinden om te verbloemen dat de reactor veel te vroeg en zonder deze test in gebruik was genomen teneinde de arbeiders aan een extra beloning te kunnen helpen. Ontwerpfouten en problemen bij de bouw werden om dezelfde reden verzwegen en omdat anders het plan van de Opperste Sovjet niet zou worden gehaald. Kernreactoren worden in de USSR gebouwd vlakbij dichtbevolkte gebieden, omdat niemand protesteert en de grond en de huizen van de staat zijn. Men houdt zich niet aan veiligheidsnormen van het Westen, omdat er geen parlementaire controle is en calamiteiten geheim gehouden kunnen worden.

De ramp in Tsjernobyl was zo groot dat geheimhouding onmogelijk bleek. Daarom heeft deze ramp, volgens Medvedev, ook belangrijke politieke consequenties in de USSR. Niet alleen het vertrouwen in de leiders en in het politiek economisch systeem nam daardoor verder af. Natuurlijk is het te gemakkelijk om het personeel van de centrale in Tsjernobyl in het openbaar te berechten en in de gevangenis te stoppen. Natuurlijk is ook de Russische overheid schuldig en is het politieke systeem verderfelijk, maar dat was al lang voor Tsjernobyl bekend en het systeem was al bezig, via glasnost en perestroika, zich te hervormen.

Een wereldwijd wantrouwen jegens kernenergie is waarschijnlijk de belangrijkste erfenis van Tsjernobyl. Niet alleen in Nederland zullen voorlopig geen kerncentrales meer worden gebouwd, de centrale van Shoreham bij New York, die 8 miljard dollar heeft gekost en waaraan 10 jaar is gewerkt, mocht niet in gebruik worden genomen. In landen met een vrije markteconomie kunnen de banken het risico niet meer dragen en dus worden er geen kerncentrales meer in aanbouw genomen en is de kernenergieindustrie op sterven na dood.

Toch zal dit onherroepelijk tot problemen leiden. De USA is thans nog meer afhankelijk van olie-import dan tijdens de eerste oliecrisis van 1973. Het tekort op de betalingsbalans van de USA is in waarde gelijk aan de import van olie. Dit maakt Amerika geweldig kwetsbaar en verklaart het ingrijpen in de Golfcrisis.

Zowel in Amerika als in Europa maakt men zich zorgen om de milieu-effecten van het gebruik van fossiele brandstof. Het broeikaseffect moge dan nog niet zichtbaar zijn, de zure regen heeft reeds onherstelbare schade aangericht. Energiebesparende maatregelen zullen niet voldoende zijn. Als de ontwikkelingslanden het peil van onze welvaart willen bereiken (en waarom niet?) dan zal de vraag naar energie enorm stijgen.

Duurzame energie die niet vervuilend werkt, daaraan bestaat een enorme behoefte. Hoewel de vooruitzichten voor zonneenergie uitstekend zijn, is het nog lang niet duidelijk dat hiermee wereldwijd in de toekomstige energiebehoefte zal kunnen worden voorzien. Het is dus ongewenst dat alle investeringen van 40 jaar onderzoek en ontwikkeling in kernenergie na Tsjernobyl zomaar worden afgeschreven. Dat kunnen wij ons niet veroorloven, niet ten opzichte van de generatie voor ons die de ontwikkeling van kernenergie tot stand heeft gebracht, en ook niet ten opzichte van de generatie na ons die kernenergie wel eens hard nodig zou kunnen hebben. Voordat kernenergie een substantiele bijdrage kan leveren aan de energiebehoefte in de wereld zal er nog veel onderzoek nodig zijn. Want laten wij elkaar niets wijs maken: echt veilige kerncentrales zonder radioactief afval zijn er niet, niet in Tsjernobyl en niet bij ons.