Ontroerend portret vakbondsleider Chico Mendes

De documentaire over het leven van Chico Mendes nadert langzaam maar zeker het intussen bekende einde: de Braziliaanse vakbondsleider en natuurbeschermer overleeft de zevende aanslag op zijn leven niet. De kijker die dan vijftig minuten heeft gekeken, ontkomt niet aan een gevoel van ontroering. Chico Mendes heeft met zijn innemende glimlach en zijn onaangedane manier van vertellen, sympathie opgewekt.

In tegenstelling tot veel andere kinderen van de rubbertappers die in het Amazonewoud hun bron van inkomsten vinden, had Mendes geluk. Op een paar uur lopen van zijn ouderlijk huis woonde een man die hem leerde lezen en schrijven. Zo groeide het jongetje uit tot de leider van de rubbertappers die zich verzetten toen in hun woongebied 180.000 rubberbomen moesten wijken voor kolonisten.

Jaarlijks verdwijnen tienduizenden hectare Amazonewoud ten behoeve van de houtkap en de uitbreiding van het landbouwareaal. Een heilloze weg, aldus Mendes, want de grond bezwijkt snel als de natuurlijke bescherming is verdwenen. Een uitspraak die treffend wordt geillustreerd door bruine stofwolken die de overgebleven bomen omhullen.

Mendes' levensverhaal, zoals dat is opgetekend door Better World Productions en dat de VARA vanavond uitzendt in haar programma Impact, is een professioneel gemaakte documentaire van het soort engagement dat kan boeien in plaats van af te schrikken. De korte uitleg van Mendes wordt steeds afgewisseld met beelden uit de deelstaat Acre, met talloze vraaggesprekken met mede-, en tegenstanders. Zo vertelt Mendes' vrouw over hoe zij langzaam begrip kreeg voor de bezieling van haar man, betoogt een leider van de bond van boeren dat zijn bond valselijk wordt beschuldigd van de moord op Mendes. Soms keren de tegenstanders van Mendes zich tegen hun eigen zaak, zoals de grootgrondbezitter die gedeeltelijk een krant opkocht, zodat hij ervoor kon zorgen dat de naam Chico Mendes niet meer in de kolommen werd genoemd.

Als Mendes met zijn klachten in de Verenigde Staten bij senatoren en medewerkers van ontwikkelingsbanken gehoor vindt, wordt hij een te grote sta-in-de-weg voor andere belangen. De twee lijfwachten die hem sindsdien vergezelden in het Braziliaanse 'Wilde Westen' konden het onvermijdelijke niet verhinderen: op 3 december 1988 werd Mendes vermoord.

Maar tegelijkertijd konden de grootgrondbezitters niet voorkomen dat Mendes uitgroeide tot een legende. Stichtingen adopteerden zijn naam, aan de lopende band verschenen boeken over zijn leven en Amerikaanse maatschappijen leverden slag om de rechten voor een bioscoopfilm. Het is cynisch maar waar: Mendes heeft na zijn dood meer voor het Amazonewoud gedaan dan hij ooit levend had kunnen doen.