Onkreukbare Gregor Gysi is de laatste strohalm van de PDS

BERLIJN, 30 okt. Zelden is een communistische partij zo afhankelijk geweest van haar leider als de Oostduitse PDS nu van Gregor Gysi. Als hij het afgelopen weekeinde, geconfronteerd met de verduistering van 107 miljoen D-mark partijvermogen door de eigen kameraden, zijn dreigement had uitgevoerd en als voorzitter was afgetreden, dan had de doodsklok geluid voor de PDS, rechtsopvolger van de SED, die decennia lang over de DDR heerste. Nu Gysi aanblijft, heeft de PDS vermoedelijk nog een kans straks na de verkiezingen op 2 december in de Bondsdag terug te keren, ter verwezenlijking van haar verklaarde doeleinden: 'verwerking' van het DDR-verleden en het voeren van een op socialisme gerichte, democratische oppositie.

Gregor Gysi (41) zelf is een man met een onbevlekt blazoen. Dat is misschien nog wel het slechtst te verteren voor de vijanden van de PDS, ruw genomen alle andere Duitse partijen. Afkomstig uit een linkse, joods-Berlijnse familie (zijn vader was in de DDR onder meer minister van cultuur en ambassadeur) maakte Gysi naam als advocaat voor moeilijke gevallen, waaronder dissidenten. Als politicus is hij een produkt van de 'Wende' vorig jaar, toen hij zich aan het hoofd stelde van de democratische oppositie binnen de SED-gelederen die door de stormachtige ontwikkelingen sindsdien zijn dat soort feiten bijna vergeten er ten slotte in december in slaagde de laatste resten ancien regime uit de partijtop weg te pesten.

Binnen de SED, later omgedoopt in PDS, begon het op de Sovjet-perestrojka geente streven naar vernieuwing, waarvan partijvoorzitter Gysi dit weekeinde constateerde dat het nog niet tot veel tastbaar resultaat heeft geleid gezien de mafia-achtige wijze waarop sommige partijleden met het partijvermogen omspringen. Heel wat partijkameraden zien de SED-PDS kennelijk nog niet als de minderheidspartij met een programma die zij nu wil zijn en nog steeds als wat zij steeds was: een kaderorganisatie voor distributie van macht en controle.

Het moet gezegd dat partijvergaderingen van de PDS deze indruk van ambivalentie zeer versterken. Op het partijcongres vorige maand in Berlijn van de 'Linke Liste-PDS', het samenwerkingsverband waarmee de PDS ook kiezers in West-Duitsland hoopt te trekken, waren zo'n tweeduizend mensen aanwezig voor de stemmingen over organisatorische kwesties. Toen op aandrang uit de zaal werd afgesproken na de pauze over inhoudelijk-ideologische vraagstukken van gedachten te wisselen, bleven er maar enkele tientallen congresafgevaardigden over. De rest, veelal sombere heren met actetassen, maakten zich uit de voeten, sommigen nog in dienst-Citroens met chauffeur.

De kaders van vroeger blijken in veel gevallen nog steeds de kaders nu in de Oostduitse deelstaten de markteconomie is ingevoerd. De PDS moge dan naar eigen zeggen al in februari van dit jaar voor 3,04 miljard DDR-marken aan vermogen (nu 1,52 miljard D-mark) aan de staat hebben overgedragen, er is ook nog heel veel vermogen over. Gysi heeft het partijvermogen gisteren op twee miljard D-mark geschat. Het Oostberlijnse dagblad Der Morgen, dat over een lijst van het onroerend goed van de partij beschikt, schat de waarde daarvan alleen al op ten minste 1,5 miljard. Voor ongeveer de helft heeft de partij haar gebouwen verpacht of verhuurd.

Maar er is meer. Heel wat kameraden hebben, om zich te kunnen voorbereiden op de markteconomie, tegen onbekende voorwaarden geld van de partij geleend. Ook hiervan bestaan lijsten: 26,2 miljoen DDR-mark voor de 'Werterhaltung und Instandsetzungs GmbH', 1,1 miljoen voor 'Guse Nachrichtentechnik', twee miljoen voor 'Semper Reisen', enz. enz. Er zijn ook overboekingen naar het buitenland bekend, alle uit de tijd voordat de PDS financieel onder curatele werd gesteld. De herhaalde verzekering van het PDS-bestuur dat de partij in het buitenland niet over tegoeden beschikte, is door vriend en vijand steeds met grote scepsis ontvangen, aangezien de vroegere DDR-leiding er immers een omvangrijk net van 'harde-valutaverdieners' op na hield. Inmiddels stroomt het geld uit pacht en huur nu binnen. En uit verkoop: de PDS verdiende naar schatting 250 a 300 miljoen DM uit de verkoop van het krantebedrijf Berliner Verlag aan Robert Maxwell en een Westduitse uitgeverij. (Deze transactie had overigens de toestemming van de financiele autoriteiten in de voormalige DDR).

'De rijkste partij ter wereld', zo heeft de inmiddels gearresteerde zakelijk leider, Wolfgang Pohl, zijn partij eerder dit jaar genoemd. Gysi heeft nu aangekondigd dat de partij zich zo snel mogelijk van veel, voor het partijwerk niet-noodzakelijke rijkdommen wil ontdoen, zoals de thans verpachte gebouwen en andere inkomsten uit vermogen. Maar ook dan blijft de PDS rijk, zoals dagelijks blijkt uit de partijkrant Neues Deutschland. De verkochte oplage is net als het aantal partijleden weliswaar van miljoenen verschrompeld tot enkele tienduizenden, maar het net van buitenlandse correspondenten bestaat nog, en de krant voert deze week zelfs regionale edities in.

Bij een verkiezingsbijeenkomst in Keulen gisteravond wilde Gysi nauwelijks ingaan op vragen over het PDS-vermogen. De Westduitse Linke Liste, waarvoor hij op pad was, heeft echter veel van zijn betekenis verloren nu het Bundesverfassungsgericht de vooral tegen de PDS gerichte vijf-procentsdrempel voor geheel Duitsland heeft afgekeurd en het nu voldoende is in West- of Oost-Duitsland vijf procent te halen om in de Bondsdag te komen. De Linke Liste, als los verband van 'thuisloze' Westduitse marxisten en lieden voor wie de 'Grunen' te weinig revolutionair zijn, stelde toch al niet veel voor. Het electoraal succes moet uit Oost-Duitsland komen, waar de PDS bij de verkiezing van de parlementen van de deelstaten deze maand moeiteloos de vijf-procentsdrempel overschreed en na de CDU en SPD de derde partij is.

Zal Gysi's niet geringe retorische talent de PDS nogmaals redden? Als geen ander weet hij de gevoelens te vertolken van al diegenen in de DDR die gruwen van wat zij als de Anschluss bij de Bondsrepubliek zien. Nu 'perestrojka' in de DDR niet meer mogelijk is, bij gebrek aan een DDR, kunnen degenen die vorig jaar droomden van een 'nieuw socialisme' wellicht nog iets van hun eigen dromen verwezenlijken in de 'vernieuwing' binnen de PDS. 'Een rouwproces' stelt de welbespraakte advocaat hun in het vooruitzicht, en hij vertolkt de gevoelens van onzekerheid en spijt bij velen zo goed dat in de inmiddels ontbonden Volkskammer van de DDR zelfs de CDU-afgevaardigden hem menig open doekje gaven tot grote ergernis van de SPD'ers.

Er is alleen dat ene probleem: dat de meer praktisch ingestelde partijkaders de man die hun partij naar een nieuwe toekomst voert, ongewild de das omdoen. Een hele week hebben ze Gysi voor gek gezet, hem laten protesteren tegen de 'onwettige en politiek gemotiveerde politie-inval' in het PDS-hoofdkwartier, totdat Gysi in Moskou uitvond dat de Berlijnse politie gelijk had. Een prominente CDU-politicus had het hem begin deze maand voorspeld in een debat op de Oostduitse televisie: 'Voor u als persoon kan men alleen maar bewondering hebben, maar in uw partij zijn krachten aan het werk die zich op den duur van u zullen ontdoen'. De anders zo welbespraakte Berlijnse advocaat was op die opmerking niet ingegaan.