Vanuit Bonn is flink gesouffleerd bij kabinetsvorming nieuwe Lander

BONN, 27 okt. Het is met de kabinetsvorming in de vijf nieuwe Duitse deelstaten een beetje gegaan als met die bekende Droste-verpleegster die almaar kleiner op almaar kleinere chocoladedoosjes terugkeert. Maar dan in omgekeerde richting.

De SPD'er Wolfgang Schulz kreeg in Mecklenburg-Vorpommern ruzie met zijn partij, die hem twee maanden geleden in de steek liet toen hij, naar later bleek ten onterechte, werd beschuldigd voor de Stasi te hebben gewerkt. Schulz, vorige herfst lid van Neues Forum en tien jaar geleden wegens dissident gedrag in de DDR enige tijd gevangen, zegde het SPD-lidmaatschap op en kreeg van de kiezers op 14 oktober als partijloze een mandaat als lid van de landdag. Dat zou niet zonder gevolgen blijven.

Want in de noordelijkste nieuwe deelstaat zorgden de kiezers twee weken geleden voor een patsituatie. CDU en FDP konden samen over evenveel zetels (33) beschikken als de SPD en de PDS. Schulz wilde echter de snel herstelde genegenheid van SPD-kant niet meer aanvaarden en beloofde de aanstaande CDU-premier Alfred Gomolka zijn steun en daarmee een krappe meerderheid van 34-32 voor een centrum-rechtse coalitie waarin de CDU zes en de FDP twee ministerposten bezet.

Dankzij die ene stem is de coalitie van CDU/CSU en FDP in Bonn nu ook weer verzekerd van een kleine meerderheid in de Bondsraad (35-33). De CDU werd de grootste partij in Thuringen en Sachsen-Anhalt, in beide nieuwe Lander heeft zij met de FDP meerderheidscoalities gevormd, respectievelijk onder Josef Duchac, die een kabinet van zes CDU- en drie FDP-ministers leidt, en Gerd Gies (7-3).

In Sachsen was een coalitie onnodig, de vroegere CDU-secretaris-generaal Kurt Biedenkopf haalde daar de absolute meerderheid. Dat was des te opmerkelijker omdat de Vor- und Querdenker Biedenkopf, geen vriend van kanselier Kohl, eigenlijk als 'Westduitse import' tweede keus was: een van de kingmakers in de CDU, de met Kohl ook niet meer zo innige Lothar Spath, had eerst een andere gesjeesde secretaris-generaal gepolst: Heiner Geissler.

Alleen in Brandenburg werd de SPD op 14 oktober onder haar kandidaat-premier Stolpe als grootste partij. Zij heeft er na enig duwen en trekken een Ampel-Koalition (rood, geel, groen) gevormd met de FDP en Bundnis '90 met een ministersverhouding van 6-3-3. Als de SPD in nog een Oostduitse deelstaat leiding aan een kabinet had kunnen geven was haar voor de nationale politiek belangrijke meerderheid in de Bondsraad bewaard gebleven.

De partijloze Schulz heeft in interviews verklaard dat hij zijn positie jegens Gomolka niet met het oog op de meerderheidsvorming in de Bondsraad heeft gekozen. Maar in het hoofdkwartier van de CDU zal gisteren niettemin een kaars voor hem zijn aangestoken.

Er moeten in enkele Oostduitse deelstaten nog een paar noten worden gekraakt. In Mecklenburg-Vorpommern moet de landdag bijvoorbeeld vandaag beslissen over de vraag of Schwerin dan wel Rostock hoofdstad wordt. Zo'n keuze moet morgen in Sachsen-Anhalt tussen Maagdenburg en Halle worden gemaakt. Ook is in alle nieuwe deelstaten de portefeuilleverdeling weliswaar rond, maar de personele bezetting van de ministersposten nog niet. De ministers van justitie, bijvoorbeeld, zullen veelal uit West-Duitsland komen.

Binnen vijftien dagen na de verkiezingen moeten de landdagen zichzelf constitueren, zo schrijft de Duitse kieswet voor. De traditie wil dat dan ook de coalities klaar zijn. Dat dit maar op het nippertje is gelukt had ook te maken met de imperatieve souffleursrollen van de partijcentrales in Bonn, die hier en daar de Oostduitse plannen en voorkeuren stevig doorkruisten.

Naast de wensen in Bonn met het oog op de krachtsverhoudingen in de Bondsraad speelden soms ook partij-interne twisten een rol. In Brandenburg had SPD-winnaar Stolpe eigenlijk het liefst een grote coalitie met de CDU en de FDP gevormd. Maar de nationale hoofdkwartieren van de twee partijen voelden daarvoor niet veel. En dus ging Stolpe mikken op de bovenbeschreven stoplichtcoalitie, waarin partijen die in economisch opzicht elkaars tegenpolen zijn als de FDP en Bundnis '90 nader tot elkaar moesten worden gebracht.

Aangemoedigd door Jurgen Molleman, minister van onderwijs en ambitieus voorzitter van de grootste FDP-afdeling (Noordrijn-Westfalen), boden de Brandenburgse liberalen een week verzet tegen zo'n heterogene 'kleine' coalitie tot begin deze week FDP-voorzitter Otto Lambsdorff liet weten juist veel meer voor zo'n coalitie te voelen dan voor een FDP-rol als 'vijfde wiel aan de wagen' in een coalitie met de CDU en de SPD. Waarna zowel Molleman als de Brandenburgse liberalen de borden overeenkomstig verhingen en de nu gerealiseerde kleine coalitie als het hoogste goed aanprezen. 'Formeren gaat van au', schreef Gerda Brautigam ooit over een Haagse kabinetsformatie. Dat gold de afgelopen weken ook wel eens tussen Helmstedt en Frankfurt aan de Oder.