Psychiaters uit Sovjet-Unie op bezoek in Nederland; 'Niet al onze collega's zijn boeven'; 'Voor de hervorming in de psychiatrie in de Sovjet-Unie is het noodzakelijk dat er een nieuwe generatie van psychiaters komt'

OISTERWIJK, 27 okt. In een hotel in de bossen bij Oisterwijk zitten acht psychiaters uit de Sovjet-Unie aan een grote tafel. Hun ogen wijken bijna geen moment van een tv-scherm, waarop beelden te zien zijn van een documentaire die de EO onlangs vertoonde over misstanden in de Sovjet-psychiatrie. Af en toe mompelen ze iets tegen elkaar, als de naam van een bekende collega klinkt of als een patient wordt herkend.

'Het is wel een schok voor ze. Maar ze wilden dit per se zien', zegt A. Verberne, directeur bewonerszorg van het algemeen psychiatrisch ziekenhuis Het Hooghuys in Etten-Leur, na afloop van de documentaire. Daarin werden parallellen getrokken met het misbruik dat in Hitler-Duitsland van de psychiatrie werd gemaakt.

Verberne is secretaris van de stichting Droezhba Russisch voor 'vriendschap' die begin augustus is opgericht om de contacten met 'werkers in de geestelijke gezondheidszorg' in de Sovjet-Unie te bevorderen. Met een aantal collega's loodst Verberne de Russen dezer dagen door de Nederlandse psychiatrie.

Een uitwisselingsprogramma met een omstreden tak van de gezondheidszorg in de Sovjet-Unie krijgt zo gestalte, met instemming van WVC en Buitenlandse Zaken. Een Nederlandse delegatie, waar Verberne deel van uitmaakte, bezocht in mei instellingen in de Sovjet-Unie.

Het programma, waarvan de oprichting van vriendschapsvereniging Droezhba onderdeel is, moet bijdragen aan de hervorming van de psychiatrie in de Sovjet-Unie. Volgend jaar zullen Nederlanders en Russen enkele weken in elkaars instellingen aan het werk gaan. Behalve het uitwisselen van vakliteratuur, kennis en ervaring wat vooral zal neerkomen op eenrichtingverkeer naar de Sovjet-Unie staat ook gezamenlijk onderzoek op het programma.

In het buitenland overheerst nog steeds de scepsis over veranderingen in de Sovjet-psychiatrie. Decennia lang was deze discipline een werktuig van het ministerie van binnenlandse zaken dus van de KGB bijvoorbeeld om politieke dissidenten van de straat te houden. Zelfs psychiaters die geen andersdenkenden wilden 'behandelen' of weigerden aan onderzoek naar dissidenten mee te werken, werden opgesloten.

Een voorbeeld is dr. Semyon Gluzman, een psychiater uit Kiev die tussen 1972 en 1982 zeven jaar in een strafkamp doorbracht en drie jaar werd verbannen naar Siberie. Misbruik van de psychiatrie voor politieke doeleinden komt volgens hem nu niet meer voor in de grote steden, in de provincie daarentegen proberen de autoriteiten soms nog wel mensen op te laten nemen in psychiatrische ziekenhuizen.

'Wij zijn ook nog niet zo lang op de hoogte van dit soort informatie', zegt directeur dr. Victor D. Styazhkin (44) van het forensisch psychiatrisch ziekenhuis in Leningrad over de zaak-Gluzman. 'Ook ons ontbrak het aan informatie hoe het er in ons land aan toeging. In de media werd alleen maar melding gemaakt van overwinningen en successen op allerlei terreinen. Pas in 1988 kwam daar enige verandering in.'

De 38-jarige Tatiana B. Dmitrieva volgde in juli de beruchte psychiater Mozorow op als hoofd van het Sbersky-instituut, waar dissidenten ontoerekeningsvatbaar werden verklaard. Zij vergelijkt het bekend worden in eigen land van misbruik van psychiatrie met 'de waarheid die destijds over de misdaden tijdens de dictatuur van Stalin naar buiten kwam'.

De psychiaters die in Nederland op bezoek zijn, willen nadrukkelijk niet het verleden goed praten. Daar zijn ze ook niet voor gekomen, vinden ze. 'Maar we kunnen u verzekeren dat niet alle psychiaters in de Sovjet-Unie boeven zijn', zegt prof.dr. I. Ya. Gurovich (63), hoofd van de afdeling ambulante geestelijke gezondheidszorg van een psychiatrisch onderzoeksinstituut in Moskou.

Zijn collega Styazkhin beschrijft een van de uitwassen die het totalitaire systeem tot voor kort kenmerkten. 'Vlak voor feestdagen, bijvoorbeeld 1 mei of 7 november, werden sommige mensen die als ex-patient geregistreerd stonden opnieuw opgesloten. Dat konden zowel psychiatrische patienten zijn als politieke dissidenten. Zij zouden namelijk de plechtigheden wel eens kunnen verstoren.' In 1986, een jaar nadat Gorbatsjov aan de macht kwam, werd deze methode voor het laatst toegepast, weet Styazkhin met grote zekerheid te vertellen. 'Soms werden ze voor een dag opgesloten, als ze rustig waren, anderen zaten wel zeven tot tien dagen vast.'

De communistische partij heeft altijd een stevige greep gehad op de psychiatrie. Dmitrievna: 'De rol van de partij in de psychiatrie kun je niet los zien van de rol van de partij in de maatschappij. Maar dit jaar is het artikel dat de macht van de partij bepaalde uit de grondwet geschrapt. De maatschappij verandert, de psychiatrie als onderdeel daarvan dus ook.'

De in Amsterdam gevestigde Internationale vereniging tegen politiek misbruik van de psychiatrie zet daar echter vraagtekens bij. Volgens deze vereniging kan het nog generaties duren voordat zich belangrijke wijzigingen voltrekken in de psychiatrie. R. van Voren, secretaris van de Nederlandse afdeling van de vereniging: 'Voor de hervorming van de psychiatrie in de Sovjet-Unie is het noodzakelijk dat er een hele nieuwe generatie van psychiaters komt.' Het ontbreekt daarvoor echter aan de politieke wil, meent Van Voren. Eerst moet 'de oude garde' weg.

Dmitrievna, die onlangs een lid van die oude garde opvolgde, Styazhkin en Gurovich zijn het met die opvatting eens. Psychiaters in Leningrad drongen vorig jaar aan op veranderingen in de top van de officiele overkoepelende organisatie van psychiaters in de Sovjet-Unie. Dat heeft ertoe geleid dat in 1991 tijdens een extra congres een nieuw bestuur zal worden gekozen, aldus Gurovich. 'De meerderheid van de psychiaters wil veranderingen.'

De afgelopen jaren kregen patienten van psychiatrische ziekenhuizen belangrijke rechten, zegt Gurovich, en dat is nog maar het begin van wat hen te wachten staat. Licht gestoorde patienten worden nu na ontslag uit het ziekenhuis van de registratielijst geschrapt, waardoor het beginnen of hervatten van een carriere in de maatschappij volgens hem niet meer wordt belemmerd. Sinds twee jaar wordt ook geluisterd naar de klachten van patienten, vult Dmitrieva aan. 'In sommige gevallen hebben patienten recht op her-onderzoek.' Ook geestelijken hebben nu toegang tot psychiatrische ziekenhuizen.

Veranderingen in de rechtspositie van de psychiatrische patient in de Sovjet-Unie moeten gepaard gaan met het opknappen en bouwen van de inrichtingen. Gurovich: 'Gebouwen verkeren in erg slechte staat. Vaak zijn ze overbevolkt en moeten patienten noodgedwongen op stapelbedden slapen. Zulke toestanden kun je ook als een schending van de rechten van de patient beschouwen.' Er is nooit veel geld gestopt in gebouwen in de psychiatrie, zegt Styazkhin. 'De psychiatrie is altijd een sluitpost geweest in de gezondheidszorg.' Het forensisch psychiatrisch ziekenhuis van Styazkhin in Leningrad telt 550 patienten. 'Vierhonderd is eigenlijk het maximum. Nog niet zo lang geleden hadden we er duizend.'

Sinds vorig jaar valt de psychiatrie onder het ministerie van volksgezondheid. Hoewel de artsen blij zijn dat ze niet meer onder Binnenlandse Zaken ressorteren, brengt de nieuwe situatie veel praktische problemen met zich mee, aldus Dmitrieva: 'Op het platteland zijn veel psychiatrische patienten ondergebracht in ziekenhuizen die vlakbij gevangenissen staan, meestal ver van de bewoonde wereld. Toen de psychiatrie nog onder Binnenlandse Zaken viel, werden gevangenen in het ziekenhuis ingezet als assistent-verplegers. Er woonden namelijk geen mensen in de buurt, dus was er geen gewoon personeel beschikbaar. Nu is de situatie verergerd, want sinds de overgang van Binnenlandse Zaken naar Volksgezondheid werken er ook geen gevangenen meer.' Een speciale commissie kwam volgens Dmitrieva onlangs tot de slotsom dat dergelijke ziekenhuizen moeten worden gesloten. 'Er is echter een probleem: waar moeten we met die patienten naar toe?'

Zondag reizen de acht psychiaters per trein af naar huis, voorzien van vele kilo's vakliteratuur uit het Westen.