Oud-regeringswoordvoerder Polen leidt satirisch blad; De'viespeuk' van Warschau

Voor veel Polen is hij een man die de waarheid spreekt, voor politici en bisschoppen is hij echter de grootste viezerik van het land. Jerzy Urban, een kleine dikke man met flaporen, geniet van de afkeurende opmerkingen die hem ten deel vallen. In zijn kantoor op de hoogste verdieping van een oud en vervallen pand lurkt hij rustig aan zijn pijp. Aan de gelige muren hangen een paar pin-up posters, op zijn bureau doet een peniskoker dienst als pennenhouder. 'Ik wil provoceren, de nieuwe leiders in dit land uitdagen, ik ben in feite een Poolse satiricus', zegt Urban, voormalig redacteur van het weekblad Polityka en van 1981 tot vorig jaar woordvoerder van de communistische regering in Warschau. Met de veranderingen verdween ook de 57-jarige Urban, maar hij kwam terug. Als auteur en hoofdredacteur van het weekblad Nie, dat vol staat met satire, spot en seks. Urban is onder de Polen een begrip, een man die de sprong maakte van regeringswoordvoerder naar dirty old man.

'Ik ben geen pornocraat', zegt de ex-communist op de verwijten van gezagsdragers. 'Nie is een blad waar blootfoto's worden voorzien van een satirische tekst. De Polen zijn ziek van de zware, lange artikelen, ze willen scherpe kritische stukken lezen in een blad dat geen taboe's kent.' Urban vergelijkt Nie het derde nummer is net uit het liefst met de Canard Encha^ine, het Franse blad dat autoriteiten tart. 'De grote kranten in Polen stellen zich weer in dienst van partijen, ze zijn erg voorzichtig en houden gegevens achter die niet goed uitkomen. Ik ben voorstander van een vrije pers en plaag de mensen die met de slogan 'vrijheid' de macht hebben veroverd', aldus Urban, jarenlang spreekbuis van een regime dat de pers juist knevelde. Een tegenstrijdigheid? 'Mijn critici hebben gelijk, ik werd aangesteld door Jaruzelski, ik sprak voor Jaruzelski. Met dat lot moet ik leven. Maar dat betekent niet dat ik zelf de vrijheid niet mag gebruiken.'

Urban schokte deze zomer het Poolse politieke establishment met zijn boek Alfabet Urbana waarin hij bekende persoonlijkheden op de korrel nam. Voor sommigen heeft hij lof (zijn politieke mentor, de vroegere vice-premier Rakowski, de huidige minister van financien Leszek Balcerowicz), maar de meesten kregen er op een spottende manier van langs. Jaruzelski omschreef hij als een 'asceet in een land van dronkaards', kardinaal Jozef Glemp als de 'kerkleider met de flaporen van Urban', premier Mazowiecki als een 'leeglopende band' die altijd zucht, moeizaam spreekt en niet kan debatteren, terwijl Walesa volgens hem een 'praatzieke held is die verstand van anderen leent'.

Het boek van Urban is een bestseller, maar bij de vroegere en huidige politieke top heeft hij het verbruid. Het aantal invitaties voor feesten, recepties en verjaardagen is tot nul gedaald, maar dat voor spreekbeurten voor studenten drastisch gestegen. Jerzy Urban is weer op de Buhne, en met zijn weekblad de schrik van het establishment.

Vooral Walesa, de katholieke kerk en de conservatieve factie van Solidariteit moeten het ontgelden. 'Walesa wordt president, daar ben ik zeker van', zegt Urban. 'De komst van een democratie is de wens van de intellectuelen, maar de Polen die dat niet zijn, en dat zijn de meesten, willen een sterke president.' In de katholieke kerk ziet Urban ook een groot gevaar voor een democratie. 'De bisschoppen misbruiken hun positie gewetenloos, sans scrupules. Het Poolse clericalisme viert hoogtij dankzij de conservatieve vleugel van Solidariteit.' De hoofdredacteur van Nie laat geen kans onbenut om de dogma's van de kerk belachelijk te maken met voorbeelden van Polen die deze dogma's op zondag belijden om ze voor de rest van de week aan hun laars te lappen. 'Habemus Papam' staat in Nie te lezen: onder het opschrift een foto van twee Polen die vrijen terwijl de paus op de televisie is. De achterpagina van Nie is doorgaans een serie naaktfoto's met een satirische opmerking. 'Achttien jaar alimentatie of twee jaar cel', staat onder een foto van twee vrijers. De twee jaar cel riskeren Polen onder de komende anti-abortuswet die is gemaakt door conservatieve senatoren van Solidariteit. Senator Walerian Piotrowski, initiatief-nemer van het wetsontwerp, is ook tegen het gebruik van voorbehoedsmiddelen. De senator uit Zielona Gora vergelijkt een spiraal met een crematorium, en noemde een condoom een 'zak des doods'. 'Zaad, mogelijk leven, gaat verloren', aldus de senator onlangs. Urban haalt in zijn hoofdartikel fel uit. 'Wanneer krijgt Polen een anti-masturbatiewet? Masturbatie is moord: rukkers naar de galg!'

Conservatieve politici en kerkleiders eisen het verbod van Urbans weekblad, dat ze 'smerig, obsceen en anti-Pools' vinden. Het laatste is meer dan een kwalificatie. Urban, geboren in Lodz, is van joodse afkomst en daarmee makkelijk het mikpunt van zijn tegenstanders. Hij vreest dat zijn blad, na een overwinning van Walesa bij de presidentsverkiezingen van 25 november, wordt verboden. 'Ik wil Nie eerst zo groot maken dat niemand het met een verbod durft te treffen. Polen dreigt in een stroom van primitief katholicisme, nationalisme en xenofobie te komen', aldus Urban die onder het laatste fenomeen ook het anti-semitisme schaart. 'Anti-semitisme was, is en zal er in Polen altijd zijn. In de lagere klassen is het een mythe, terwijl intellectuelen er soms mee koketteren. Dat noem ik dan ook racisme.'

Urban denkt dat hij de strijd met de kerk en zijn conservatieve waterdragers kan winnen. 'De beter opgeleiden beginnen zich te verzetten tegen de suprematie van de kerk en de conservatieven. Ik herinner er slechts aan wat nu onder het vaandel 'vrijheid' gebeurt. Er komt een stelsel met de naam democratie, dat niet democratisch is. Er komt een president die in zijn domheid Polen laat kreperen als een stinkende rat in de hoek van Europa. Vroeger was ik woordvoerder, nu luis in de pels. Ik breng slecht nieuws satirisch, maar ik ben niet de oorzaak.'

De man met flaporen heeft succes. Het eerste nummer van Nie was snel uitverkocht, de tweede editie telde al 150.000 exemplaren en hij denkt over een aantal weken de 200.000 te passeren. De Polen lezen het weekblad gretig, en niet alleen vanwege de naaktfoto's. 'Urban is een skurwysyn, een hoerenzoon', luidt hun eerste commentaar. Dan verzuchten ze dat het 'uitgerekend de oude viespeuk van Warschau is die de waarheid vertelt'.

Jerzy Urban: oprichter van 'Nie' en luis in Poolse pels

Foto Peter Michielsen