Omslag in Alphen

Woensdagmiddag was het rustiger dan normaal in het stadskantoor van Alphen aan den Rijn (Motto: 'De hele Randstad ligt er omheen!'). Tientallen ambtenaren hadden de afdeling verlaten en vermaakten zich in de schouwburg, op uitnodiging van de leiding nog wel. Het Werktheater speelde scenes uit het ambtenarenleven. Ter lering ende reorganisatie.

'Voor mijn man begint begint de dag om vijf uur', zegt een ambtenarenvrouw op het toneel. Met een ten stadhuize onbestelbare taartdoos als symbool van een doorschuif-kwestie doen vier acteurs vertrouwde stations langs de bureaucratische boemelbaan aan. Ongewenst eigen initiatief. Angst en walging als de naaste collega ter sprake komt. En het geval van de ambtenaar die na jaren een rond gebouw heeft ontworpen en dan hoort dat de politiek vierkant toch meer opportuun vindt.

In vrijwel iedere situatie is plaats voor de tekst 'Ik zit hier ook maar achter een bureau'. De ambtenaren van Alphen grinniken erom, maar in de discussie na de pauze willen sommigen toch even vaststellen dat het niet zo somber is als 'deze nasi-rames van klachten' suggereert. De vorige avond is toevallig in de Gemeenteraad een brief aan de orde gesteld waarop na vier jaar nog geen antwoord is geproduceerd. Meestal gaat het sneller.

Alphen mag een van de zeldzame steden zijn waar met dank aan de heer Kemp cum suis benzeendamp uit de golfbaan opstijgt, deze gemeente met ruim 60.000 inwoners is zeker niet uniek in haar ambitie alles anders en beter te gaan doen. De grote gemeenten zijn voorgegaan, wat deelgemeenteraden in Amsterdam en roodgespoten dienstauto's in Groningen heeft opgeleverd. Honderden lokale bestuurders en duizenden ambtenaren in den lande bespreken op het ogenblik varianten om de anderhalve eeuw oude Gemeentewet rijp te maken voor het jaar 2000.

Het Werktheater heeft zijn voorstelling al door het hele land gespeeld: van Emmen tot Valkenswaard, voor de provincies Noord-Holland en Gelderland, bij het ministerie van VROM en vandaag bij Verkeer en Waterstaat. Nederland reorganiseert. Geen procedure is veilig, geen loket blijft overeind, de overheid wordt steeds slagvaardiger, straks maakt zij nog winst.

Alphen wil vanaf 1 januari 1992 'clientvriendelijker' gaan opereren. Niet door de bestaande diensten bedrijfsmatiger te organiseren, zoals elders veel gebeurt. Alphen wil 'de strategische discussie, de planvorming, de uitvoering en de controle uit elkaar houden'. Dat heeft ingrijpende gevolgen.

Vandaar dat onlangs in de krant een advertentie stond voor een 'Lid van het managementteam (hoofd strategisch beleid)'. Salarisindicatie: tot fl. 100.000, -. Duidelijk werd dat de gemeentesecretarie, de dienst openbare werken, de sociale dienst en de Alphense sportstichting zullen worden opgeheven. 'Die gaan op in een geintegreerde organisatie met 500 medewerkers en een omzet van fl.200 miljoen.' Over de organisatie werd opgemerkt: 'De nadruk bij de verandering ligt op de gewenste cultuuromslag'.

Naar aanleiding van de vacature hebben enige honderden landgenoten om informatie gevraagd. Reorganiseren spreekt aan. Naaldwijk deed het, Enschede begint ook. Alphen is er al een paar jaar mee bezig. Vorig jaar leek het proces even te stranden. Onder leiding van een Utrechts bureau was het rapport 'Zonder Omweg' opgesteld. Dat was iets te rechtlijnig. Volgens de bonden was vorig jaar september 95 procent van de ambtenaren tegen. Na het reparerende rapport 'Op de maat van Alphen' volgde 'Kiezen en delen: samen verder', waarover nu vrede lijkt te zijn gesloten.

Als resultaat van de inspraak is afgestapt van het idee over te gaan tot 'zelforganisatie': mensen bij elkaar zetten zonder chef. Dat wilde men toch niet. Dan zou er 'een roulerend aanspreekpunt' ontstaan, ten koste van de duidelijkheid. Besloten is straks bij de diverse 'clusters' een chef te benoemen. Wethouder Hommes (personeelszaken): 'Al deze ideeen moeten nog praktisch vertaald worden. Maar zo hemelbestormend zijn ze niet.'

De wethouder is ervan overtuigd dat de reorganisatie nuttig is. 'Out of pocket' kost het proces zo'n 1,5 miljoen. Aan het einddoel is bewust geen schatting van kosten of baten verbonden. Het is geen bezuinigingsoperatie, al zit de gemeente na de onstuimige groei van de laatste twintig jaar wel 'ruim in het jasje'. B en W besloten daarom onlangs tot een personeelsstop.

Aan herbezinning op gemeentetaken was sowieso behoefte. 'Het kon vroeger gebeuren dat er een ruiterpadenplan werd ontworpen, nadat we al een fietspadenplan en een wandelpadenplan hadden, zonder dat er echt vraag naar was.' Mevrouw Hommes erkent dat een aanzienlijke dosis idealisme schuilt in deze operatie die een lange adem vraagt: 'Het blijft een ontwikkelingsmodel, dat is de kracht ervan, als het goed is.'

Arie van Garderen is coordinator doelgroepenbeleid in Alphen. Hij heeft de indruk dat de meerderheid van zijn collega's op het stadhuis de reorganisatie beziet met gevoelens tussen ironie en cynisme. Het duurt al zo lang en de mensen zijn onzeker over waar zij terecht komen. Persoonlijk voelt hij zich niet onveilig, maar hij constateert dat van de circa 200 ambtenaren die hij meemaakt, er zes of zeven stevig overspannen thuis zitten. Door na het Utrechtse bureau geen nieuwe, objectieve begeleiders van de reorganisatie te benoemen 'spelen ze met vuur; soms denk ik wel eens: met mensenlevens.'

Het Werktheater stopt eind december met de voorstelling, hoewel de vraag onbeperkt is. De acteurs spelen tot die tijd vrolijk door en leiden de discussie met inzicht en verve. 'We zien dat overal in schema's wordt gepraat, men raakt de emotionele lagen niet, al liggen die niet ver.' Op hun tochten kwamen zij in een provinciehuis een nog jonge ambtenaar tegen die met grote letters op zijn deur had geschreven: 'Reorganiseren is als pissen in een donker pak: het is warm en je ziet er niks van'.

In overheidskantoren verschijnen borden en bladen voor het uiten van gevoelens. Wij zijn een tolerant en vastberaden volk. Straks zal blijken dat het de offers van velen waard is geweest wanneer de burger het verschil merkt. Uit de Alphense toekomstplannen: 'De Balie van Publiekszaken tracht alle bezoekers met het juiste produkt (vergunning, uitleg, toelichting, antwoord, dienst) zo snel mogelijk weer teniet te doen keren.'