Vernieuwingen beginnen bij de vrouwen; Gesprek met de Russische schrijver Viktor Jerofejev

Deze week is de Nederlandse vertaling verschenen van Een schoonheid uit Rusland, de debuutroman van de Rus Viktor Jerofejev. De 42-jarige schrijver ziet zijn roman als een voorbeeld van een nieuwe Russische literatuur. Deze literatuur levert geen kritiek meer op het communisme, steunt het bestaande systeem niet, en heeft ook niets te maken met de door Jerofejev verafschuwde dorpsliteratuur. 'Mijn boek past in een lange Russische traditie van romans waarin gestoorden de hoofdrol spelen.'

Aan het slot van ons gesprek vertelt de Russische schrijver Viktor Jerofejev (42) een anekdote. Een paar jaar geleden viel hem een bijzondere eer ten deel. Een goede kennis van hem die op de Nederlandse ambassade in Moskou werkte, nodigde hem uit voor een etentje met de ambassadeur. Jerofejev was verbaasd. Waar had hij deze eervolle uitnodiging aan te danken? Zijn verbazing werd nog groter, toen hij op de ambassade aankwam en merkte dat hij de enige Rus in het gezelschap was. Het etentje was speciaal voor hem georganiseerd. Aan tafel zat een tiental Nederlandse diplomaten die hem om beurten vriendelijk toeknikten.

Wat wilden ze van hem? Verschillende keren werd er op zijn gezondheid getoast. Op het hoogtepunt van de avond nam eindelijk de ambassadeur het woord. Hij verklaarde bijzonder vereerd te zijn door het bezoek van de beroemde schrijver Jerofejev. Hij was verheugd hem het eerste exemplaar te kunnen aanbieden van de Nederlandse vertaling van zijn grote roman, Moskou op sterk water.

Jerofejev begreep dat er een verschrikkelijke vergissing was gemaakt. Kennelijk had men hem weer eens verward met zijn naamgenoot Venedikt Jerofejev. Hij kon zijn boek natuurlijk niet in ontvangst nemen en hij legde de ambassadeur uit dat hij het boek dat op tafel lag niet geschreven had.

Even ontstond er verwarring aan tafel. De ambassadeur wees hem op de omslag. Daar stond het toch: Jerofejev. Maakte de schrijver een grapje? Toen realiseerde de ambassadeur zich dat Russische schrijvers kennelijk nog steeds in grote moeilijkheden kunnen komen wanneer hun boek in het westen wordt gepubliceerd. Jerofejev wist natuurlijk dat de gesprekken in de ambassade werden afgeluisterd, en dat verhinderde hem het vaderschap van zijn roman openlijk toe te geven!

De ambassadeur zag de ernst van de situatie in en ging over op 'stil spel'. Hij maakte een grimas, gaf wat onhandige knipogen en zei met luide stem dat hij natuurlijk ook wel wist dat het boek eigenlijk door iemand anders was geschreven, maar hij nam aan dat Jerofejev deze auteur vast zou weten te vinden. Knipoog.

Het hielp niets. Jerofejev bleef weigeren het boek in ontvangst te namen. Het was zijn boek niet, zei hij nog eens, en hij kon het dus ook niet in ontvangst nemen. Nu werd het voltallige corps diplomatique gegrepen door afschuw. Je zag iedereen verschikken. Wat een verschrikkelijk land moest Rusland nog altijd zijn. Een auteur durfde niet eens een door hem zelf geschreven boek vast te pakken!

Jerofejev vertelt het verhaal met duidelijk genoegen. Hij is zo vaak met zijn in mei van dit jaar overleden naamgenoot verward, dat hij het wel eens leuk om de zonnige kant ervan in te zien.

Bestseller

Het is niet erg waarschijnlijk dat de naamsverwarring tussen twee schrijvers de komende tijd nog vaak zal voorkomen. De reden hiervan is dat Viktor Jerofejev, de levende schrijver dus, sinds enkele weken zelf een internationale bestseller op zijn naam heeft staan. Half september verscheen in Rusland in een oplaag van 100.000 exemplaren zijn roman Een schoonheid uit Moskou en daarna kwamen kort na elkaar in vijftien andere landen vertalingen van het boek op de markt.

Het merkwaardige van Jerofejevs succes is echter dat bijna alle buitenlandse uitgevers de rechten op zijn boek vorig jaar hebben gekocht, zonder dat ze er iets van hadden gelezen. De naam van de auteur en zijn reputatie waren in dit geval al voldoende geweest. Op de Frankfurter Buchmesse van vorig jaar was het boek, dat toen nog alleen in samizdat bestond, plotseling een van de meest besproken titels.

Waar kwam deze aandacht vandaan? De naam van de auteur kan slechts een ondergeschikte rol hebben gespeeld. Viktor Jerofejev was alleen in beperkte kring bekend, omdat hij in 1979 betrokken was geweest bij de organisatie van Metropool. De vervaardiging en verspreiding van deze in Italie verschenen illegale schrijversalmanak is indertijd met enige intimidatie door de Russische overheid tegengewerkt.

Het was echter vooral de reputatie van het boek die voor veel uitgevers de doorslag gaf om de rechten te kopen. Een schoonheid uit Moskou zou de eerste in Rusland spelende erotische roman zijn. Ik herinner me dat iemand het boek vorig jaar een soort Russische Ik, Jan Cremer noemde. Seks onder het stalinisme, en dan nog literair verantwoord ook, dat moest wel een kassucces worden.

Nu kunnen we het boek dan in vertaling lezen.

Een ding wordt direct duidelijk. Met het werk van Jan Cremer heeft het allemaal weinig te maken. Een schoonheid uit Moskou, waarvan deze week ook een Nederlandse vertaling verschijnt, beschrijft de geschiedenis van Irina, een losgeslagen alcoholische vrouw, die onder meer een verhouding begint met een oude rijke partijfunctionaris. Ze ontmoet hem op een dag bij hem thuis, in zijn datsja even buiten Moskou, enkele uren nadat ze een wilde orgie heeft bijgewoond in het gezelschap van zijn zoon. De hoge partijman ziet wel wat in haar en biedt aan haar in zijn limousine terug naar Moskou te rijden.

Ontnuchterend

Onderweg stelt hij haar dan voor een relatie aan te gaan. Zij gaat er op in, op een voorwaarde: hij moet met haar trouwen. Dat is goed. Of hij dit nu serieus meent of niet, zullen we echter nooit te weten komen. Voor het tot een huwelijk komt, sterft de oude man. Hij sneuvelt, zoals dat heet in het harnas, in de armen van zijn geliefde. De kranten staan vol overlijdensadvertenties en lovende woorden. Maar Irina wordt overal buiten gehouden. Ze blijft alleen achter, zwanger, tot overmaat van ramp, en ze is vol verlangen naar een loutering.

Jerofejev is geen verteller van sterke rechttoe-rechtaan verhalen. Integendeel, hij laat de hele geschiedenis door Irina zelf in flashbacks vertellen. Dat heeft niet alleen tot gevolg dat we steeds haar commentaar te horen krijgen op haar belevenissen, we volgen ook haar wisselende stemmingen op de voet. Nu eens houdt zij lange, verwarde monologen, met veel herinneringen en associaties, vergelijkbaar met de monoloog van Molly Bloom in Ulysses. Dan weer krijgt ze haar heldere momenten en geeft ze stukken dialoog weer, of korte karakteriseringen.

Jerofejev zegt dat hij in zijn boek bewust heeft willen aansluiten bij de moderne internationale literatuur, zoals die in de jaren dertig en veertig buiten Rusland tot bloei is gekomen. Hij noemt namen als Nabokov, James Joyce en Celine. Hun boeken zijn in Rusland tot nu toe vrijwel onbekend gebleven. Hij heeft echter ook willen aansluiten bij wat er voor de revolutie in Rusland is geschreven, bijvoorbeeld door een schrijvers als Gogol.

Dat er zoveel internationale invloeden in Jerofejevs werk zijn terug te vinden, is te verklaren uit de bevoorrechte positie waarin hij jarenlang heeft kunnen verkeren. Anders dan zijn naamgenoot Venedikt is Viktor Jerofejev opgegroeid in de hogere echelons van het Sovjet-rijk. Zijn vader maakte jaren lang deel uit van de zogeheten Nomenklatoera. Aan het eind van de jaren veertig was hij de officiele Franse tolk van Stalin, hij werkte als assistent van Molotov en daarna was hij vice-voorzitter van de Unesco in Parijs.

Het gevolg was dat Viktor al in zijn jonge jaren vaak buiten Rusland kwam. Hij leerde Parijs en de Parijse schrijvers goed kennen. En al in het begin van de jaren zeventig trok hij in Moskou de aandacht met een lang essay over Sade.

Zijn geprivilegieerde positie duurde voort tot het begin van de jaren tachtig. Toen kwam zijn val. In 1979 was Viktor Jerofejev samen met vijfentwintig andere schrijvers, onder wie Aksonov, Iskander en Bitov, betrokken geraakt bij de uitgave van Metropool, een in Rusland verboden almanak en dat bleef niet onopgemerkt. Er volgde een hard optreden tegen de initiatiefnemers en Jerofejev werd zowel uit de Schrijversbond als uit het Literatuurinstituut gezet. Ook tegen zijn vader, die op dat moment ambassadeur in Wenen was, werden maatregelen genomen. Omdat hij principieel weigerde zich van zijn zoon te distantieren, werd ook hij op staande voet uit zijn functie ontheven.

Het werd de concrete aanleiding om te beginnen met de roman. Plotseling had Jerofejev niets meer om handen. Er werden geen stukken meer van hem geplaatst, hij kon niet meer vertalen en hij mocht geen les meer geven. 'Niemand bood me iets aan.' Binnen twee maanden had hij Een schoonheid in Moskou in grote lijnen op papier staan.

Daarna was hij nog eens twee jaar bezig het boek te vervolmaken: 'Het grootste probleem was om een goede stijl te vinden die bij het boek paste. Een goede syntaxis.' Het boek heeft nu een springerige stijl die duidelijk maakt dat de hoofdpersoon gestoord is. Jerofejev: 'Irina spreekt in het boek zonder plan. Haar stemmingen wisselen voortdurend. Nu eens is ze onverschillig, dan weer vulgair.'

Symbool

Jerofejev wijst er op dat zijn boek past in een lange Russische traditie van romans waarin gestoorden de hoofdrol spelen. Dat neemt niet weg dat Irina, met al haar stemmingen, volgens hem wel geloofwaardig is. 'Ze heeft karakter. Ze steekt er duidelijk bovenuit. Je kunt haar zien als het symbool van het nieuwe Rusland. Ze behoort tot een nieuwe generatie van burgers die vrij zijn. Irina doet haar uiterste best een normaal menselijk leven te leiden, al lukt dat dan niet. Doordat ik haar een sterke stem heb gegeven, een sterk instinct, wordt zij door de lezer geaccepteerd zoals ze is.'

Jerofejev vertelt dat hij twee redenen had om een vrouwelijke hoofdpersoon te kiezen. 'In de eerste plaats vond ik het belangrijk in de literatuur eens een vrouwelijke stem te laten horen. Wij hebben in Rusland nauwelijks romans die door vrouwen zijn geschreven. Maar daarnaast bood een vrouwelijke hoofdpersoon mij een unieke gelegenheid om een aantal uiteenlopende facetten van de sovjetmaatschappij te laten zien. Door Irina kon ik me pas over die maatschappij uitspreken.'

Jerofejev is van mening dat alleen vrouwen in Rusland de gelegenheid hebben om met verschillende sociale lagen in aanraking te komen: 'Vrouwen zijn bij ons nog een object van de cultuur, geen subject. Vrouwen staan daardoor in het middelpunt van de maatschappij. In het boek wordt iedereen door Irina aangetrokken. Zij gaat om met partijmensen, met dissidenten en gewone volgzame burgers. Mannen hebben zo'n positie nooit. Mannen zijn veel meer gebonden aan een bepaalde omgeving, een klasse.'

Volgens Jerofejev is de nieuwe mentaliteit die nu in de Sovjet-Unie doorbreekt, begonnen bij vrouwen. 'Vrouwen hebben belang bij goede echtgenoten, bij voldoende voedsel. Hun ideaal van een priveleven is sterker dan bij mannen. Mannen zijn gedwongen allerlei sociale spelletjes mee te spelen. Die moeten geld verdienen. Vrouwen willen in de eerste plaats zichzelf zijn.'

Hoewel Jerofejev inmiddels weer als lid van Russische schrijversbond is aangenomen, weet hij nog altijd voor schandaal te zorgen. Hij verwijst naar de commotie die is ontstond naar aanleiding van het artikel dat hij schreef over het einde van de Sovjet-literatuur (Cultureel Supplement, 29 december 1989). Jerofejev onderscheidt in dit principiele stuk drie soorten Russische literatuur die volgens hem alledrie hun langste tijd hebben gehad: de officieuze literatuur die de maatschappij onaangetast laat, de dissidente literatuur, die zich verzet tegen een cultuur die aan het verdwijnen is, en de nationalistische dorpsliteratuur. In plaats daarvan zou er nu een nieuwe literatuur op uitbreken staan, een literatuur die weer contacten onderhoudt met het verleden en met met wat er in het buitenland gebeurt.

Toen het stuk dit voorjaar ook in het Russisch verscheen, in de gezaghebbende Literatoernaja Gazeta verscheen, onstond er onmiddellijk een rel. Vooral de conservatieve schrijvers waren woedend op Jerofejev en enkele van hen zoals Raspoetin, Belov en Astafjef zeiden zelfs hun abonnement op.

Het zal duidelijk zijn wie Viktor Jerofejev op het oog had toen hij schreef over de nieuwe generatie post-sovjet auteurs. Hij is degeen die zijn voorspellingen als eerste waarmaakt.