Roepende hoofden zonder rompen; Vertaalde poezie van Vladimir Majakovski

De kracht en de fantasie van Vladimir Majakovski (1893-1930), de dichter van de Russische revolutie maar ook de auteur van hartstochtelijke liefdeslyriek, blijven verrassen. Onlangs verscheen de Nederlandse vertaling van Oorlog en heelal (1915-1916), Majakovski's poetische reactie op het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog en alle daaruit voortvloeiende misere. Reactie is misschien te zwak uitgedrukt. Aanklacht is een beter woord om aan te geven hoe de dichter het thema van de oorlog uitwerkt. Het gedicht bestaat uit vijf delen, voorafgegaan door een proloog en een opdracht aan Lilja Brik, de vrouw die hij deelde met haar echtgenoot.

Voor Majakovski had de oorlog absoluut niets heroisch of grandioos. Hij vond het een monsterlijk kwaad en zijn afkeer ervoor was zo groot, dat hij zijn dichtwerk afsloot met een schets van een utopische wereld. In dit uitbundige slotdeel worden, aldus Marko Fondse in zijn deskundige nawoord bij de vertaling, 'de gevolgen van de oorlog ongedaan gemaakt en vallen de volkeren elkaar in een akte van verbroedering in de armen'. Hoe letterlijk dit moet worden opgevat bewijst dit fragment: 'Is 't ooit vertoond dat benen op speurtocht naar de stompen van hun bazen gaan en losse hoofden roepen naar de naam van rompen zonder?'

Het gedicht heeft een idyllisch happy end, waarin 'Kain met Christus zit te dammen' en 'bloeddorstige vorsten gearmd met elkaar rondkuieren met niet meer dan 't gezag van een kleuterleidster'. Dit ademt een zorgeloze sfeer, die herinneringen oproept aan het flower-powertijdperk en contrasteert met de voorafgaande delen, waarin achtereenvolgens de vooroorlogse samenleving, de aanloop tot de oorlog, de oorlogsellende zelf, en Majakovski's schuldbelijdenis en boetedoening centraal staan. Zulke botsingen zijn niet ongebruikelijk in het werk van Majakovski.

Met Oorlog en heelal bewees Majakovski, nauwelijks 23 jaar oud, dat hij het metier al volkomen beheerste, geen middel ongebruikt liet om zijn boodschap erin te hameren, maar tegelijk overzicht behield over de stof. Hij kan met recht een woordkunstenaar worden genoemd, zo een die het begrip avant-garde daadwerkelijk blijvend inhoud geeft. Hij legt daarbij een duidelijke voorkeur aan de dag voor ongewoon en gedurfd rijm, voor de hyperbool, de metafoor en de personificatie, de laatste drie het liefst nog gecombineerd. Majakovski geldt samen met Chlebnikov als de meest vooraanstaande en pure exponent van het Russische futurisme. Hier een staaltje van zijn kunst (Vaganjkovo is een begraafplaats in Moskou):

Batterijen stoken de gloed witheet.

Walsen dorpen en steden voor lijk.

Alles vreet hun stalen gebit

gelijk.

Bij de PTT explodeerde de morse,

kortgesloten door frontnieuwskoortsen.

Op Vaganjkovo

had geen lijkpikker ook maar een minuut te vermorsen.

In druilerig Munchen paradeerden de toortsen.

Met de herschepping van Oorlog en heelal sluit Marko Fondse, vurig pleitbezorger en vertaler van Majakovski in Nederland, een project af dat zich bijna over een kwarteeuw heeft uitgestrekt. In die periode heeft Fondse naast allerlei ander materiaal de vier grote voorrevolutionaire dichtwerken van Majakovski, waaronder het beroemde Een wolk in broek (1915, Nederlandse vertaling 1967), voor zijn rekening genomen.

We mogen blij zijn dat niemand anders dan hij dat heeft geprobeerd. Wie denkt het werk van zo'n taalacrobaat aan te kunnen en, vooral, wie daartoe de moed op kan brengen, moet van zeer goeden huize komen. Het huis dat Fondse bewoont kan niets anders zijn dan een droomvilla aan de Franse zuidkust of een luxueus appartement aan Park Avenue, New York.

Majakovski kan tevreden zijn: dank zij de toewijding van Fondse wordt in de lage landen zijn literaire nalatenschap uitstekend beheerd. Misschien nog beter dan in de Sovjet-Unie zelf, waar uit ideologische overwegingen te lang en te veel de nadruk is gelegd op de revolutionaire, propagandistische kant van de dichter. Om opportunistische redenen zijn daar andere, persoonlijke en universele, aspecten van diens oeuvre bewust verdraaid of verzwegen. Zoals het voortdurend terugkerende thema van de zelfmoord, dat Majakovski door het overhalen van de trekker tenslotte tot een biografisch feit heeft gepromoveerd. Tot een laatste daad van verzet tegen het establishment, een futuristische dichter waardig.

Vladimir Majokovski: Oorlog en heelal. Vertaling en nawoord Marko Fondse. Uitg. G. A. van Oorschot, 113 blz. Prijs fl.24,90.