Het gezin

Carol van Herwijnen speelde tien jaar geleden in Voor het pensioen van Thomas Bernhard een zich voort zijn SS-verleden schuil houdende rechter. Hij werd hierbij omringd door Els Ingeborg Smits en Marjon Brandsma als zijn zusters. Zij stonden de rechter onder alle omstandigheden bij, tot de dood erop volgde. Ondanks alle onderlinge irritatie, terreur en wansmakelijkheden bleven deze drie overblijfsels als een gezin functioneren. Gemeenschappelijke herinneringen aan Pa en Ma en verleden bond ze in het heden. Bovendien waren de zusjes financieel afhankelijk van hun broer, die door hen weer goed werd verzorgd. Kortom, een walmende drieeenheid, waar we geweldig goede herinneringen aan bewaren. Toen de weerzin tegen deze drie griezels eenmaal was overwonnen, en dat kostte tijd, hebben we buitengewoon harmonieus aan de voorstelling gewerkt en dat heeft geresulteerd in een griffende produktie, als ik de publieke opinie mag geloven.

Het gezin in O'Neills Lange Dagreis naar de Nacht, dat nu bij toneelgroep De Appel wordt gespeeld, bestaat uit een vader, moeder en twee volwassen zoons. Ook hier, maar anders dan bij Thomas Bernhard, buitengewoon onaangename mensen die elkaars leven dankzij de familieband verzieken. Twee zijn aan de drank, een derde lijdt aan tbc en de vierde is verslaafd aan morfine.

Elk gezin heeft zijn specifieke signatuur. Zijn eigen timbre en dynamiek. Zijn eigen idiotie en afwijkingen. Een groepje mensen dat zo aan elkaar gekleefd zit vertoont gemeenschappelijke gedragingen en neuroses. Het opsporen en uitvinden van die typische dingen maakt het repeteren van dit soort stukken tot een zo vrolijke bezigheid. Eigen verleden en herinnering aan huis, tuin en keuken is inspiratiebron. En afrekening met dat verleden of onverwerkte agressie kan vaak moeiteloos en risicoloos een plaatsje krijgen in de voorstelling. Uiteraard in bewerkte vorm en hoedanigheid. Immers, het is niet het eigen verleden maar het heden van het toneelgezin. Het repeteren als aderlating. Het enige bestaande risico is het niveau van de voorstelling.

Welbeschouwd gaat het in het toneel heel vaak over het gezin. Of over de periode dat wel of niet tot stichting wordt besloten. Of over de periode erna. Het gezin als hoeksteen van de samenleving en als broedplaats voor het toneel. Dramatisch aan het gezin is, dat de leden bijna altijd leven volgens het principe: eigenbelang is hetzelfde als gezinsbelang. En dat blijkt dan vaak door de anderen te worden aangevochten.