ANC stelt congres een half jaar uit

JOHANNESBURG, 26 okt. Het Afrikaanse Nationale Congres (ANC) heeft zijn nationale congres, dat voor december was gepland, met een half jaar uitgesteld. In Zuidafrikaanse regeringskringen is hierdoor de vrees ontstaan dat de onderhandelingen over een nieuwe grondwet, die de regering in de eerste helft van 1991 wilde beginnen, ernstige vertraging zullen oplopen.

In december zal het ANC wel een 'consultatieve conferentie' houden om de politieke strategie te bespreken, maar het congres het eerste op Zuidafrikaanse bodem sinds het ANC dertig jaar geleden werd verboden zal pas in juni worden gehouden.

Het ANC zegt het congres te hebben uitgesteld wegens de vertraging bij het bereiken van overeenstemming met de regering over amnestie voor 'politieke misdrijven'. Dit heeft de terugkeer van de 20.000 ANC-ballingen opgehouden, en de organisatie vindt dat het congres zonder hen niet kan doorgaan. ANC-woordvoerder Gill Marcus zei dat de regering in de huidige situatie feitelijk kan bepalen wie van de ballingen het congres kan bijwonen en wie niet, door een aantal van hen voor 16 december te laten terugkeren, en anderen pas later. Voor het ANC is dat onaanvaardbaar.

Bronnen binnen het ANC zeggen dat het uitstel nog een andere reden heeft. Het ANC zou in een permanente staat van wanorganisatie verkeren en worstelt om de overgang te maken van verbannen tot legale organisatie, van revolutionair tot regulier beleid.

Ook is gesuggereerd dat de ballingen druk hebben uitgeoefend op de leiding om het congres uit te stellen, omdat ze bang zijn dat het huidige verouderde nationaal uitvoerend comite haar eigen herverkiezing wil bewerkstelligen. De ballingen zouden op het congres de leden willen wegstemmen die zij als 'dor hout' beschouwen. Onder hen zijn ook invloedrijke personen als secretaris-generaal Alfred Nzo, penningmeester Thomas Nkobi en de commandant van de militaire vleugel, Joe Modise.

Ook de strijd over de opvolging is aan de orde. Nelson Mandela, nu vice-president, zal bijna zeker de gerespecteerde maar zieke Oliver Tambo als president vervangen. Maar Mandela is 72. Wie de nieuwe vice-president wordt, en dus de erfgenaam van het leiderschap, is de meest cruciale beslissing die het congres moet nemen.

Kandidaten voor de positie zijn de pragmatische en hoffelijke Thabo Mbeki, voorzitter van de Afdeling Internationale Betrekkingen van de organisatie, en Chris Hani, de radicale chef-staf van de militaire vleugel en een prominent lid van de Zuidafrikaanse Communistische Partij. Beiden zijn 46. Omdat de meeste ballingen guerrillastrijders zijn, lijkt uitstel van het congres in het voordeel van Hani.

De regering maakt zich bezorgd over het uitstel, omdat het door die vertraging in de onderhandelingen moeilijker zal worden om overeenstemming te bereiken over een nieuwe grondwet voor de volgende algemene verkiezingen in 1994. De regering wil koste wat kost voorkomen dat onder de huidige grondwet nog verkiezingen worden gehouden waarin blanke stemmen beslissend zijn. De extreem-rechtse Conservatieve Partij zou dan kunnen winnen of op zijn minst de regering-De Klerk aanzienlijk verzwakken.

De minister van constitutionele zaken, Gerrit Viljoen, heeft gezegd dat de onderhandelingen zeker twee jaar in beslag zullen nemen. Dan heeft de regering nog een jaar de tijd om een referendum te houden over de overeenkomst, de nieuwe grondwet te bekrachtigen en algemene verkiezingen te houden waaraan alle rassen kunnen deelnemen, zodat de kracht van de Conservatieve Partij relatief kleiner is.

Een uitstel van zes maanden legt grote druk op dit tijdschema en laat weinig ruimte voor verdere problemen en vertragingen. ANC-woordvoerder Gill Marcus zei woensdag dat de onderhandelingen niet later hoeven te beginnen, omdat de huidige leiding ze in eerste instantie zou kunnen voeren. Maar zij gaf desgevraagd toe dat problemen kunnen ontstaan als het ANC de onderhandelingen ingaat met een leiding die halverwege wordt vervangen.

Tegelijkertijd is binnen het Pan-Afrikanistisch Congres (PAC) door de dood van voorzitter Zephania Mothopeng een crisis in de leiding ontstaan, die ook kan leiden tot uitstel van het nationale PAC-congres, dat van 9 tot 11 november zou worden gehouden. De crisis in het PAC is een minder grote bedreiging voor het tijdschema van de onderhandelingen, omdat het PAC nog niet heeft aangegeven of het daaraan deel wil nemen. Het PAC geeft de voorkeur aan een radicaal-linkse positie, zodat het kan profiteren van eventuele blunders van het ANC of mislukking van de onderhandelingen.

Het PAC kreeg deze week nog een tegenslag te verwerken. De afdeling Natal gaf toe dat vijf leden van een bende die op 9 oktober paniek zaaide in de stad Durban, geregistreerde PAC-leden waren. De bendeleden, allen zwarten, bewerkten willekeurige blanke passanten met messen. Daarbij vielen een dode en zeven gewonden.