Poppen zijn geen acteurs en ze mogen niets uitleggen

In het slotweekend van het festival Ontpoppen en Verbeelden in Utrecht gingen twee Nederlandse produkties in premiere. Stuffed Puppet Theatre maakte met 'Macbeth' opnieuw theater voor volwassenen en Ella Snoep debuteerde met 'Een Odyssee' voor een volwassen publiek. Beide groepen combineren sinds jaar en dag toneelspel met poppenspel.

'Macbeth' is geinspireerd op Shakespeare's gelijknamige tragedie. De poetische en ritmische bewerking van Luc van Meerbeke is, zonder Shakespeare letterlijk te citeren, toch in diens geest geschreven. Inhoudelijk is het accent verlegd naar de verhouding tussen Macbeth en Lady Macbeth. Hun kinderloosheid wordt aangemerkt als de belangrijkste grond voor hun wreedheid en noodlottig einde. Neville Tranter als Macbeth is het enige menselijke personage; de andere zijn mensgrote poppen, die op wieltjes over het toneel glijden.

Tranter manipuleert de bewegende monden in hun expressieve koppen en spreekt met vele stemmen zelf de gehele tekst. Het karikaturale uiterlijk van de poppen symboliseert hun karakter. Lady Macbeth heeft brandende ogen en grote naakte borsten, die haar tegelijkertijd imposant en aandoenlijk maken. De tragedie, even dicht bevolkt met spoken als met mensen, biedt nog een mogelijkheid: de materialisatie van hersenspinsels. Macbeth heeft een alter ego, de dolk die hem tot zijn daden aanspoort. Het is een handpop, vormgegeven als slangekop met scherpe tanden en een scherpe tong. Als Macbeth spreekt: 'De wereld is behekst, de dingen zijn gaan leven' dan heeft dat een extra dimensie in een voorstelling die geen wezenlijk onderscheid kent tussen visioenen, voorspellende heksen en personages. Alle zijn nagenoeg uit hetzelfde materiaal geschapen. Deze vormgeving bepaalt de grondtoon, die aangeeft dat de krachten van het noodlot even reeel zijn als de menselijke wil. Paradoxaal genoeg krijgt het spel zijn grootste kracht wanneer Tranter zijn poppen met humor en een levendige overmoed manipuleert. Zodra hij ze te ernstig neemt en ze als mede-acteurs ziet en niet als poppen, is de betovering verbroken.

In 'Een Odyssee' wordt de Odyssee van Homerus grofweg samengevat en voornamelijk in beelden geinterpreteerd. Het verhaal is letterlijk tot handzame proporties teruggebracht. Odysseus (Luc van de Lagemaat) en Pallas Athene (Ella Snoep) zijn de menselijke personages, talloze objecten en poppen staan hen ten dienste om hun verhaal te illustreren. De voorstelling opent met een heldere uiteenzetting van de verhoudingen. Achter 'de zee', een met golven beschilderd doek, citeert de godin Pallas Athene uit de Odyssee, terwijl Odysseus haar vlotte Grieks hakkelend nabootst. Papieren bootjes doorsteken het doek van achteren, om bij het geluid van een storm te vergaan. Plotseling wordt de hele 'zee' weggegrist en verkreukeld door de acteurs. Odysseus hijgt en kreunt, hij lijdt immers schipbreuk? Hij beweegt zijn alter ego, een piepklein poppetje, met zwembewegingen langs een draadje. Zo ironiseren en relativeren de acteurs de rol van helden en goden. Ze zijn als kinderen, die een verhaal half naspelen en half echt beleven. Een schitterende formule, die in de loop van de voorstelling echter zijn geloofwaardigheid verliest door het onduidelijke spel. De acteurs houden de speels-ironische benadering van de objecten niet consequent vol. De poppen worden uitleggerig in een taal van complete zinnen die veel te keurig worden uitgesproken en daarmee doorbreken de acteurs de poezie die van de vorm zelf uitgaat: de Odyssee is ontdaan van zijn mythologische laag, 'Een Odyssee' van zijn potentiele betovering.

Voorstellingen: Macbeth, door Stuffed Puppet Theatre. Regie en tekst: Luc van Meerbeke. Spel, poppen en kostuums: Neville Tranter. Tournee t/m 26/04. Een Odyssee, door Stichting Illusie. Regie: Rieks Swarte. Toneelbeeld: Ella Snoep. Spel: Luc van de Lagemaat, Ella Snoep. Tournee t/m 10/05. Gezien: Festival Ontpoppen en Verbeelden, Utrecht.