'Nergens zijn we zo sterk gegrild door politici als hier'; De Klerk 'warm ontvangen' in Nederland

DEN HAAG, 25 okt. Aan het einde van het tweedaagse bezoek gooide minister van buitenlandse zaken, 'Pik' Botha, alle remmen los. De warmte die president De Klerk en hemzelf tegemoet geslagen was in Nederland, was op vele momenten 'letterlijk tastbaar' geweest. 'Ineens zijn de oude banden er weer', zei hij. 'Wij hebben ontdekt in Nederland over een massale klomp vrienden te beschikken. We kunnen het rustig zo zeggen: Holland is weer Transvaal en de Kaap is weer Holland.'

Om zijn woorden kracht bij te zetten, leunde minister Botha af en toe gevaarlijk voorover op het katheder in de grote tent die ter gelegenheid van de grote ontvangst tegen het kasteel De Wittenburg in Wassenaar was aangebouwd. Zijn publiek van politici, ministers, hoge ambtenaren, zakenmensen en industrielen, bankiers en journalisten lachte gul bij het toespraakje. Er was rijkelijk Kaapse wijn en Franse champagne rondgedeeld.

Botha, die tijdens zijn veertienjarig ministerschap vele politieke stormen heeft overleefd, hield niet op Nederland en zijn 'leiers' te bedanken, voor de openheid, de bereidheid tot luisteren, de hoffelijkheid en de warmte, ja vooral de warmte. 'Soms gebeuren er dingen waardoor volkeren uit elkaar groeien', zei hij, terwijl er een klein sluiertje voor zijn ogen kwam. 'En dan gebeurt er iets waardoor ze weer bij elkaar komen en de vele, kille jaren ten einde zijn.'

Op de 'dingen' die waren gebeurd, ging de minister niet nader in. Dat paste niet bij het moment van verbroedering. De Klerk trad naar voren. 'Dank, dank voor de warme ontvangst, voor het begrip. We zijn nergens bij onze overzeese bezoeken zo sterk gegrild door politici en journalisten als hier. Maar daardoor hebben deze gesprekken alleen maar aan diepte gewonnen.' De jaren van kilte, zei de Zuidafrikaanse president, zijn er niet in geslaagd de natuurlijke verbondenheid van de beide landen te vernietigen. 'Nederland en Zuid-Afrika kunnen de draad van hun lange gezamenlijke geschiedenis weer oppakken.'

De toon van de beide Zuidafrikaanse bezoekers was geheel verschillend van die van de eerste dag van hun bezoek. Tijdens een persconferentie in de Rolzaal had De Klerk toen nog bijna afwijzend gereageerd op vragen over de historische banden tussen de beide landen. Niks bijzondere relatie met Nederland; die was niet meer bijzonder dan met Engeland, Duitsland, Frankrijk, Belgie en ook met Italie en Griekenland.

Zuidafrikaanse journalisten die in het presidentiele vliegtuig waren meegekomen, hadden een simpele verklaring voor de omslag in de houding van de politici: 'Niemand van hen had verwacht dat ze hier zo uitbundig zouden worden onthaald. Ze hadden zich voorbereid op een koele ontvangst, op moeilijke gesprekken en op grote groepen demonstranten. Ze werden hier behandeld als verloren zonen die weer thuiskwamen.' Dat zegt een redacteur van de (Engelstalige) Star.

'Het lijkt wel alsof de Messias uit Pretoria is gekomen', zegt het Tweede Kamerlid Verspaget (PvdA) op de vraag wat zij van de reacties op De Klerks bezoek vindt. Het is haar allemaal wat 'te gretig', hoewel ze geen bezwaar heeft tegen De Klerks bezoek en respect heeft voor de wijze waarop hij de blanke politiek in Zuid-Afrika heeft omgedraaid. Zij en anderen hebben in de Eerste Kamer gistermorgen De Klerk in het bijzonder aan de tand gevoeld over de politieke gevangenen, van wie er nog steeds veel kleinere aantallen zijn vrijgelaten dan men dacht dat was afgesproken.

Ook deze gecombineerde (besloten) bijeenkomst van de commissies van buitenlandse zakan van de beide Kamers had een bijzonder tintje. 'Normaal gesproken met de voorzitter wervend rondgaan om voldoende mensen te krijgen voor deze traditionele ontmoetingen met bezoekende staatshoofden', zegt het Kamerlid De Hoop Scheffer (CDA). 'Deze keer puilden de bankjes van de Eerste Kamer bijna uit'.

Eerste-Kamervoorzitter Steenkamp (CDA): 'De sfeer ging die van een gewoon bezoek van een staatshoofd verre te boven. Er waren duidelijk veel emoties in het spel aan onze kant.' Steenkamp zelf begon zijn toespraakje met 'Eindelijk, eindelijk, eindelijk... '.

'Ik heb De Klerk vergeleken met Julius Ceasar, die de Rubicon overstak en de woorden sprak: de teerling is geworpen, ik kan niet meer terug', aldus prof. Steenkamp, die er overigens niet helemaal gerust op is dat het wel echt goed komt in Zuid-Afrika.

Het Eerste Kamerlid De Gaay Fortman (Groen Links) sprak tijdens de bijeenkomst De Klerk in het Afrikaans toe. 'Ik heb daarmee te kennen willen geven dat we niets hebben tegen hun taal, hun cultuur, maar wel tegen de apartheid. We moeten in de toekomst ook niet over 'stamverwantschap' spreken, maar over 'taalverwantschap'.' De Gaay Fortman heeft iets tweeslachtigs in het bezoek ervaren. 'Enerzijds was het bezoek nodig, al was het alleen al om deze Afrikaners te laten merken dat ze respect winnen door hun huidige politiek. Maar anderzijds kan zo'n bezoek natuurlijk nooit meer op deze manierplaatsvinden, met alleen maar blanken.'

Tweede Kamerlid en voorzitter van de buitenlandcommissie Aarts (CDA) is verbaasd over de 'buitengewoon positieve houding aan Nederlandse zijde' tegenover het bezoek. 'Ik denk dat wij misschien zelfs verrast over onszelf zijn.' Aarts verklaart dat uit de emotionele banden die met Zuid-Afrika bestaan. 'Daar zit ook iets triests in. Veel mensen die zich nu verheugen over het herstel van de banden met Zuid-Afrika zijn dat over een Zuid-Afrika dat binnenkort een heel anders is, waarin de Nederlandse cultuur een minderheidscultuur wordt.'

Een medewerker van president De Klerk verklapt tijdens de receptie in de tent bij het Wassenaarse kasteel dat zijn chef helemaal aangedaan was van de lunch met koningin Beatrix deze dag. 'De koningin zei dat het de eerste keer was dat ze tijdens een bezoek van een staatshoofd haar rede gewoon in het Nederlands had kunnen houden. Dat was een heel ontroerend moment voor ons', zegt hij.

Hij weet trouwens ook te vertellen dat premier Lubbers de avond tevoren aan tafel had gerefereerd aan het bezoek deze zomer van ANC-leider Nelson Mandela. Lubbers vergeleek Mandela met Johannes de Doper. De Zuidafrikaanse bijbelkenners hadden verrast opgekeken, want zij kennen Johannes de Doper als wegbereider van Christus. Dan moest De Klerk dus de messias zelf zijn. 'We hebben daar later wel hartelijk om gelachen, hoor. Dat vonden we helemaal niet erg.'