Restaurateur: herschepper of nederige dienaar?

AMSTERDAM, 24 okt. Het wordt hoog tijd dat het beroep van restaurateur in Nederland wordt beschermd. Ook internationaal moeten er standaarden en normen komen voor herstel en behoud. 'De belangen die op het spel staan, cultureel en financieel, zijn te groot om over te laten aan enkelingen.' Dit zei Willemien 't Hooft, hoofd Opleiding Restaurateurs op een driedaagse conferentie deze week tijdens de vakbeurs Restoration.

De belangstelling was groot, want behoud van ons culturele erfgoed is actueel. Binnenkort verschijnt het Deltaplan van het ministerie van WVC met plannen voor herstel van althans een deel van wat verrot, vermolmd, verroest of vergaan is in de Nederlandse musea. Ook moet er een strategie komen om alle kostbaarheden die er zijn, niet verder achteruit te laten gaan.

De naam Deltaplan suggereert strijd tegen het water. Vocht is inderdaad een grote vijand voor de meeste gebouwen en museumstukken, maar uitdroging, hitte, licht, schimmels, corrosie, virussen, luchtvervuiling en insecten zijn ook bedreigingen. Alles vergaat tenslotte, maar zo langzaam dat mensen het vaak niet merken. Zo lang het gaat om een aanvaller, bijvoorbeeld de bonte knaagkever, is het probleem vrij overzichtelijk. Maar de zaak wordt gecompliceerd als verschillende agressieve stoffen in de atmosfeer reageren met bijvoorbeeld steen, of textiel, of verf op schilderijen. De wetenschap, zo bleek uit de internationale toespraken in het RAI-gebouw, maakt vorderingen, maar er zijn nog veel onzekerheden over lange termijn-effecten.

Naarmate er meer geld beschikbaar komt, groeit ook de belangstelling van het bedrijfsleven. Die ontwikkeling was ook op de vakbeurs te constateren: stands van groenkleurige bedrijfjes met verkopers in boerenpak, naast leveranciers van peperdure ultrasone reinigers en van machines die gerafeld papier aanvezelen. Uiteraard is er veel aanbod van nieuwe chemische materialen, veelal gebaseerd op kunstharsen of polymeren.

Waar blijft in dit geweld de restaurateur van mevrouw 't Hooft? Zijn of haar positie in de musea was jarenlang ondergeschikt aan de academische opgeleide kunsthistorische conservatoren, hetgeen leidde tot veel tandengeknars aan draaibank of achter de schildersezel. Maar de positie verandert: de restaurateur moet een academische hoeveelheid kennis over nieuwe technieken verzamelen, hij is gesprekspartner op hoog niveau. Zijn of haar beslissingen kunnen een kunstwerk maken of verminken. Maar de basis van het conserveren of restaureren blijft het geduldige handwerk. En het is een merkwaardig wereldje, waarin geheimhouding, jalouzie en achterklap nog een grote rol spelen.

Nu de belangen, ook de financiele, zo groot zijn geworden, laaien de ethiche discussies ook steeds hoger op. Hoe ver mag men restaureren? Is de restaurateur herscheppend kunstenaar, of nederig dienaar die voor alles de integriteit van het kunstwerk moet beschermen?

De vakbeurs Restoration geeft op deze vragen geen antwoord, maar liefhebbers konden er terecht voor interessante materialen als Japanse houtsnijinstrumenten, mini-draaibankjes, honderd prachtige pigmenten voor verf (Fra Angelico blauw uit lapis lazuli, 110 gulden per 50 gram), paarlemoer of een bundel Mongools paardehaar voor strijkstokken - beste kwaliteit 5900 DM per kilo.