Politiek al eerder gewaarschuwd voor vormfouten Justitie

Er is veel opspraak over vormfouten, maar de magistraten zwijgen. Zo is het al jaren. Waarom doen zich de laatste tijd zoveel vormfouten voor?

Het woord vormfouten suggereert iets overbodigs, 'procedurefouten' zou beter zijn. Een beschaafd land legt een strafprocedure vast in wetten, zodat iedereen weet wanneer, waarom en hoe lang de overheid strafmaatregelen kan nemen tegen haar burgers. Als er in die procedures fouten worden gemaakt, mogen die burgers daarvan niet het slachtoffer worden. Die procedures op zichzelf zijn dus heel wezenlijk.

Hoe komt het nu dat het aantal procedurefouten zo lijkt toe te nemen? Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Anglo-Amerikaanse cultuur een triomftocht door Nederland gemaakt. Ook door het recht. Onlangs zei een rechter-commissaris tegen een verdachte dat alles wat hij zei 'tegen hem kon worden gebruikt'. Dit kwam regelrecht uit een buitenlandse televisieserie, want het Nederlandse recht kent deze formule niet. Onder invloed van het Engelse en Amerikaanse recht is bij juristen een grote belangstelling ontstaan voor de procedurele kant van het recht. Het gevolg hiervan is dat in de afgelopen tien jaar procedurefouten, waarop vroeger niemand lette, worden afgestraft.

Verder zijn de kosten van de gesubsidieerde rechtshulp de afgelopen vijftien jaar veel sneller gestegen dan de bedragen die aan de rechterlijke macht werden besteed. Resultaat: relatief meer advocatenuren per zaak, dus procedurefouten worden vaker ontdekt. Ten slotte is de aandacht in de media voor procedurefouten de laatste jaren ook sterk toegenomen. Pas sinds kort verschijnen losgelaten verdachten ook op de voorpagina's van de kwaliteitskranten.

Het enige dat na de oorlog nauwelijks is veranderd, is de uitrusting van de rechterlijke macht. De organisatie, behuizing, personeelsbeleid, het is van een ouderwetsheid die de buitenstaander verbijstert. En de insider tot wanhoop brengt. Dan heb ik het niet over de overheidsorganisatie zoals wij die allemaal kennen. Een kantoor van de sociale dienst is futuristisch vergeleken met een parket. Officieren en rechters hebben geen secretaresses. Ze zijn over vele gebouwen verspreid, maar als een dossier snel van het ene gebouw naar het andere moet omdat een termijn verloopt, kunnen zij daarvoor meestal geen bode roepen. Die moet de gewone rondes lopen, en er is niemand over. Dagvaardingen in niet-standaardzaken (de grote zaken dus) worden wegens gebrek aan tekstverwerkers op de typemachine gemaakt. Als er fouten in zitten en de dagvaarding opnieuw moet worden uitgetikt, moet die weer helemaal worden nagekeken. Dit verhoogt de kans op fouten uiteraard aanzienlijk. Er is veel te weinig parketpolitie, dus gevangenen die op een zitting moeten worden aangevoerd, komen te laat of komen in het geheel niet. Ik kan zo nog wel even doorgaan, maar ik zal het bij deze opsomming van gebreken, die stuk voor stuk tot het vrijlaten van gedetineerden kunnen leiden, laten.

Waarom doet de rechterlijke macht hier niets aan? In de eerste plaats is het haar specialisme niet. Je verwacht van een dokter ook niet dat hij zich verdiept in het bestellen van ziekenhuisbedden. De rechterlijke macht heeft de politiek al jaren gewaarschuwd voor de gebreken van de organisatie. De politiek antwoordt daarop dat de rechterlijke macht grote achterstanden heeft in het verwerken van haar zaken. Dat is ook zo, dus pakt men weer een dossier van de stapel. Want ieder dossier vertegenwoordigt een mens die vindt dat hem onrecht wordt aangedaan en die wil dat dat zo snel mogelijk wordt behandeld. Men moet wel van beton zijn om zo'n zaak te laten liggen en zich met zijn eigen arbeidsomstandigheden bezig te houden.

Bovendien zijn die arbeidsomstandigheden bijzonder moeilijk te veranderen. Tot voor kort werd iedere financiele beslissing in Den Haag genomen. Vacatures tijdelijk niet opvullen om met het zo bespaarde geld betere apparatuur te kopen om maar een voorbeeld te noemen was praktisch onmogelijk.

Nu is dat beheer eindelijk gedecentraliseerd. Het is per arrondissement in handen gelegd van Directeuren Gerechtelijke Ondersteuning (DGO's). Deze worden echter niet geprikkeld een klantvriendelijker beleid te voeren. Hoe goedkoper hoe beter. Wij kunnen alleen maar hopen dat zij de kwaliteit van de rechtspleging ook nog in de gaten houden. Het zou beter zijn als de financiering van de rechterlijke organisatie voor een deel afhankelijk zou worden gemaakt van de kwaliteit van het produkt. Veel snelle goede vonnissen, weinig hoger beroep? Volgend jaar drie procent erbij, en geeft U maar cursussen aan de andere arrondissementen. Dat klinkt mooi, zoals de meeste toekomstmuziek.

Het feit dat de procedurefouten te verklaren zijn betekent trouwens niet dat officieren en rechters het niet erg vinden. De gedachte aan fouten bezorgt hun nachtmerries. Voor wie er veel op zijn conto heeft staan, kan het gevolgen hebben voor zijn reputatie en soms zijn carriere kosten. Het komt echter vaak voor, dat de buitenwereld iets bestempelt als fout van de officier, terwijl deze zelf niets kon doen, om die fout te voorkomen. Of hij moet zelf bijvoorbeeld de dagvaarding gaan uitreiken, als de fax kapot is en de laatste parketpolitieman om vier uur naar huis is gegaan. Dat hierdoor een zeker cynisme ontstaat zal niemand verbazen.

De nog niet genoemde oorzaken van het zwijgen der magistraten zijn een afkeer van publiciteit en grote onderlinge verdeeldheid over wat de doelen van het beleid zijn, en hoe die moeten worden bereikt. Typisch zaken die kenmerkend zijn voor de beoefenaars van specialismen. Het zou wel eens kunnen zijn dat die niet gezochte publiciteit 'het apparaat' zodanig prikkelt, dat het ten langen leste van zich af zal bijten. Beschaafd natuurlijk, maar ik hoop met meer effect dan tot nu toe.

    • J. Mooijen