Russische nikkelsmelterij bedreigt Lapland

Twee Russische nikkelsmelterijen, die Lapland vergiftigen, worden gesloopt en binnen drie jaar naar westers model voor 1,25 tot 1,5 miljard gulden hergebouwd.

Finland en Rusland hebben daartoe op 24 september een overeenkomst getekend.

'Je hoeft geen bioloog te zijn om te zien dat het bos al op vijftien kilometer afstand morsdood is. En rondom de smelter zelf lijkt het wel een maanlandschap. Het gebied is volledig verwoest, alles is zwart. Zelfs de rotsen zijn aangetast door erosie.'

Antti Kulmala huivert bij de herinnering. Als directeur Lucht van het Finse ministerie van Milieubeheer kreeg hij twee jaar geleden, in oktober 1988, voor het eerst de kans om de beruchte nikkel- en kopersmelterij Severo-Nikel te bezoeken op het Russische schiereiland Kola, 70 kilometer van de Finse grens.

Het was het allereerste bezoek van een buitenlandse delegatie aan de smelterij, begeleid door de Finse en Russische ministers van milieubeheer, met 20 tot 30 Finse journalisten plus een drietal cameraploegen in hun kielzog.

' Vooral dat laatste gaf problemen, ' herinnert Kulmala zich. ' Nog op de ochtend van ons bezoek stelden onze gastheren voor het programma te veranderen. Maar uiteindelijk mochten we toch de hele smelterij bekijken. Men was vrij om te filmen en mensen te interviewen, het was voor het eerst dat ik de glasnost aan den lijve ondervond.'

In zijn openingstoespraak roemde de fabrieksdirekteur de werkgelegenheid die zijn bedrijf bood, evenals de grote exportwaarde van het nikkel. Maar Nikolai Vorontsjev, de eerste echte Sovjetmilieuminister, aangesteld onder president Gorbatsjov, noemde de toestand beschamend. Sindsdien heeft het bedrijf veel groepen bezoekers ontvangen.

Zwaveldioxyde

In het stadje Montschegorsk leeft vrijwel de gehele bevolking van zo'n 100.000 zielen van de vooroorlogse smelterij. De woonwijken zijn opgetrokken rond het fabrieksterrein. De techniek dateert nog uit de dagen van de Oktoberrevolutie en de gevolgen zijn rampzalig. Omwonenden ademen dag in dag uit de giftige dampen in. Hun drinkwater is vervuild en de kindersterfte is hoog, zo blijkt uit een rapport dat een dezer dagen officieel moet verschijnen. Het schitterende Imandra-meer waaraan het stadje ligt, is geheel door industriele vervuiling vergiftigd. Onafzienbare wolken zwaveldioxyde plus stofwolken giftige nikkel-, koper- en cadmiumdeeltjes worden uitgebraakt over de omringende wouden en over de arctische toendra.

Een tweede Russische smelter, die van Petschenga-Nikel, bevindt zich nog verder naar het noorden, op tien kilometer van de Noors-Russische grens. Hier wonen en werken zo'n 10.000 mensen. Deze smelter is in de jaren dertig door de Engelsen gebouwd. Samen jagen de smelters zo'n 700.000 ton SO de lucht in, meer dan tweemaal zoveel als de Finnen zelf ook grote vervuilers tezamen. Voeg daarbij nog zo'n 8000 ton nikkelstof, bijna evenveel koper en een onbekende hoeveelheid cadmium. Afhankelijk van de wind komt ongeveer 5 procent daarvan op Finse grond terecht.

Van Finse zijde was al vastgesteld dat een derde van de uitgestrekte, ongerepte wouden in noordoost Lapland op sterven na dood is. Hun trage groei maakt de Finse sparren en dennen extra kwetsbaar, de humuslaag is flinterdun en uiterst gevoelig. Op de rendiersteppen, waar de korstmossen tientallen jaren oud kunnen worden, hoopt de vervuiling zich op om vervolgens in lever en nieren van de rendieren terecht te komen.

Na lang touwtrekken zijn de Finse en Russische autoriteiten eind september tot een overeenkomst gekomen. De smelterijen worden uitgerust met technologie van het Finse metaalconcern Outokumpu, waarmee het mogelijk moet zijn om de huidige gigantische zwaveldioxide uitstoot met 98 procent te beperken. De smelterijen moeten hiervoor van de grond af opnieuw worden opgebouwd,. Daarmee is de komende drie jaar 1,25 tot 1,5 miljard gulden gemoeid.

Voor de Sovjet-Unie zijn de koper- en nikkelmijnen van groot strategisch belang. In de loop van de Tweede Wereldoorlog, toen de smelter van Petschenga in Duitse handen dreigde te vallen, werd de complete fabriek ontmanteld en verscheept naar Norilsk, waar ook een nikkelsmelter staat, 5000 kilometer naar het oosten, in het hartje van Siberie. Toen de oorlog voorbij was werd hij binnen een jaar in Petschenga weer opgestart.

Dagmijnbouw

Het erts, dat zowel koper als nikkel bevat, wordt in open dagmijnbouw gewonnen. Het landschap verandert hierdoor in een ravage. Rond Montschegorsk zijn de ertsvoorraden sinds 10 tot 15 jaar uitgeput. Alle erts voor deze smelter moet nu vanuit het Siberische Norilsk worden aangevoerd. Kulmala vermoedt, dat men in Norilsk een energieprobleem heeft. Op het schiereiland Kola is voor de smelterijen goedkope kernenergie beschikbaar uit een plaatselijke reactor. Van de bouw van een tweede reactor wordt waarschijnlijk afgezien vanwege de protesten van de lokale bevolking.

' En wellicht schrikt men er voor terug om de produktie rond Norilsk verder te intensiveren, ' zegt Kulmala. ' Die Siberische smelter ligt nog dichter bij de Poolcirkel, in een ecologisch gezien nog veel kwetsbaarder gebied dan de smelterijen op Kola.'

Helaas heeft het erts dat rond Norilsk wordt gedolven een aanmerkelijk hoger zwavelgehalte, 25 procent tegen zeven tot acht procent in het erts van Kola. Sinds men in Montschegorsk dit erts invoert zijn de milieuproblemen dan ook snel toegenomen.

Kulmala: ' Door de jaren heen heeft men zich daar weinig om bekommerd. De meeste arbeiders werden met speciale salaristoeslagen vanuit de gehele Sovjet-Unie naar het ijzige klimaat van Kola gelokt. Niemand was van plan lang te blijven, niemand had het gevoel ' Dit is mijn land', het gebied werd uitgeleefd. Pas de tweede generatie, die hier geboren en getogen is, komt in opstand.'

Ecodokter

De Lapse arts Tenvo Niemela (53), specialist in keelaandoeningen, gaf vijf jaar geleden zijn medische praktijk op om zich volledig aan de strijd van de Groenen tegen de milieuvervuiling te wijden. ' Ik ben ecodokter geworden. Want als de bomen sterven, gaan ook de mensen eraan.'

Volgens Niemela hebben de berichten over milieuvervuiling in Lapland grote beroering teweeggebracht. ' Tot drie of vier jaar geleden wisten wij van niets. Het Fins Meteorologisch Instituut had wel statistieken, maar die circuleerden alleen in kleine kring. De gewone mensen wilden het aanvankelijk ook nauwelijks geloven. Lapland is zo ver weg, zo ongerept. Drie jaar geleden hebben bosbouwdeskundigen in Oost-Lapland analyses van dennenaalden uitgevoerd. Op het oog waren ze nog groen, maar onder de microscoop was er geen een meer gaaf. Ze waren allemaal ziek. Nu deze cijfers op tafel liggen zijn mensen erg ongerust geworden.'

In Oost-Lapland wonen zo'n 2000 Lappen en 20- tot 30.000 Finnen. Volgens Niemela leidt zwaveldioxydevervuiling tot aandoeningen van de ademhalingswegen, terwijl roetdeeltjes slecht zijn voor astmapatienten. Ook allergien en andere dermatologische problemen zijn te verwachten. Maar over harde statistieken beschikt hij nog niet en dat valt ook niet mee in zo'n dunbevolkt gebied.

Deze maand gaat de Lapse ecodokter naar Kola om daar contacten te leggen met plaatselijke milieuactivisten. Het verzet onder de lokale bevolking tegen de smelters is de laatste jaren sterk toegenomen.

Het lijkt onmogelijk beide smelters tegelijk te saneren. Milieuambtenaar Kulmala: ' Vermoedelijk zal men bij Montschegorsk, waar de meeste mensen wonen en de protesten het luidst klinken, de produktie afbouwen. Probleem is, dat hier, zo hoog boven de Poolcirkel, geen enkele vervangende werkgelegenheid is. Maar de lucht- en watervervuiling maken het gebied onleefbaar, bovendien zijn de ertsvoorraden uitgeput.'

De produktie zal worden geconcentreerd rond Petschenga, waar de oude smelter volledig moet worden herzien. Het valt te voorzien dat ook hier de ertsvoorraden binnen afzienbare tijd zijn uitgeput. In het verleden is men tamelijk verkwistend met het erts omgesprongen, het rendement van de smelter was laag. Naarmate de nikkelprijzen op de wereldmarkt stijgen en de ertsvoorraden raken uitgeput zal het wellicht de moeite lonen om een nieuw procede te ontwikkelen, waarmee men de grote massa's halfafgewerkt erts, die overal rondom de fabriek liggen, opnieuw kan ontsluiten.

Emissiecijfers

Emissiecijfers werden tot nog toe in de Sovjet-Unie alleen gepubliceerd voor het land als geheel, maar niet voor afzonderlijke bedrijven. Kulmala: 'Een van de Russische collega's, die na 15 jaar onderhandelen een goede vriend van me is geworden, zei altijd: Antti, je mag me alles vragen over de luchtverontreiniging, alles, maar vraag me alsjeblieft niet naar de emissiecijfers... ' Nu hierover sinds twee jaar meer openheid bestaat rond de emissiecijfers, wordt het gemakkelijker om afspraken te maken over reductie daarvan.

Na het bezoek van president Gorbatsjov aan Helsinki in oktober 1989 hebben beide buurlanden een overeenkomst gesloten om de vervuiling in Finland, Karelie en rond Moermansk te bestrijden. Voorlopig concentreert men zich op de smelters. Het metaalconsortium, waarin de twee smelters op Kola en die in Norilsk verenigd zijn, heeft een zekere mate van verzelfstandiging ondergaan. Kulmala: ' Vroeger liepen alle onderhandelingen via diverse Sovjet-ministeries in Moskou, nu praten we rechtstreeks met de smelters.' Keerpunt is, dat de bedrijven zelf voor de benodigde valuta moeten zorgen als ze buitenlandse technieken willen overnemen.

Finse deskundigen van de kopersmelterij Outokumpu hebben hun eigen dubbele vlam-smelttechniek aangeboden, waarbij de zwavel die tijdens het smelten uit de ertsen vrijkomt, wordt weggevangen. De SO emissie kan hierdoor, naar men zegt, met 95 procent omlaag. Hiervoor moet de oude fabriek van de grond af opnieuw worden opgebouwd. Bij gebrek aan harde valuta gaven de Sovjets in eerste instantie de voorkeur aan hun eigen Vanjukov-techniek. Bezwaar daarvan is, zeggen Finse experts, dat die nooit eerder op nikkelsmelterijen is toegepast. De implementatie zal daardoor langer duren en de vervuiling kan met hooguit 80 procent worden teruggedrongen.

In totaal stelt Finland de komende tien jaar twee tot drie miljard Finmark (een Finmark is bijna twee kwartjes) in de vorm van zachte leningen beschikbaar voor milieutechnologie. De zwaveldioxyde-emissie moet binnen vijf jaar met 50 procent omlaag moet ten opzichte van 1980.

' Dat halen wij op onze slofjes, wij mikken op een SO-reduktie van 80 procent ten opzichte van 1980, ' stelt Kulmala. ' Daarom loont het voor ons meer de moeite om in milieutechnologie in de Sovjet-Unie te investeren dan om in eigen land die laatste procenten emissiereductie te halen.'

Verder is afgesproken om, overeenkomstig het in 1988 gesloten verdrag van Sofia, de NOx emissies voor 1994 te stabiliseren op het niveau van 1987. En dat valt ook voor de Finnen niet mee.