Potlodenfabriek Krasin: hoezo crisis in SU?; In de ziekenboegstaat een drankneus met een wezenloze uitdrukking op zijn gezicht; Hebbenjullie in het Westen ook dit soort problemen, vraagt Nadezjda Petrovnabelangstellend?

MOSKOU, 23 okt. 560 Miljoen potloden per jaar fabriceert de Krasin potlodenfabriek, potloden die al jaar en dag 2 of 3 kopeken kosten in de winkel en gemaakt worden van Siberisch cederhout. De fabriek staat, naast een meubelfabriek en een keramiekfabriek, aan de oever van de Moskwa in Avtozavodski, de arbeiderswijk waar de grote ZIL-automobielfabrieken de toon aangeven. Naast de ingang van de Krasin-fabriek, in 1929 gebouwd, ligt, verscholen tussen de opslagplaatsen, een klein gebouwtje, waar alcoholisten somber voor zich uit zitten te staren een onderafdeling van het narcologisch ziekenhuis van Moskou, om duistere reden in deze arbeideristische uithoek beland.

Toen Aleksandr Katkov (geboren in de grote industriestad Magnitogorsk in de Oeral, 52 jaar, getrouwd, twee kinderen) zeven jaar geleden de fabriek overnam was de winst 900.000 roebel per jaar. Die is nu opgelopen tot 6,5 miljoen roebel. De jaaromzet is 20 miljoen. De fabriek krijgt geen subsidie. Potloden zijn een eeuwig produkt, daar is altijd behoefte aan. Bovendien zijn er maar drie potlodenfabrieken in de hele Sovjet-Unie, dus voor concurrentie hoeft de Krasin-fabriek niet bang te zijn. 700 Arbeiders werken op de fabriek en ruim 100 man (!) administratief personeel. Het gemiddelde maandsalaris is de laatste jaren opgelopen tot 340 roebel en er wordt nu weer over opslag gesproken.

Sprekend met Katkov krijg je niet de indruk dat hij last heeft van de economische crisis in het land. Integendeel, het is hem nog nooit zo voor de wind gegaan. Hij heeft net met een Amerikaanse handelspartner een contract getekend waar vind je vandaag de dag nog zulke goedkope potloden? en ook met de 'karandasjniki' (potloodventers) in Europa worden de contacten aangehaald. De Amerikaanse firma, waarvan de naam hem ontschoten is, wil 6 miljoen dollar in de potlodenfabriek investeren en vervolgens de potloden gezamenlijk in het Westen afzetten. Je vraagt je af wat voor winstmarge de Amerikanen voor zichzelf geclaimd hebben voor Katkov, dat is wel duidelijk, is elke dollar er een.

Tot nu toe is 80 procent van de produktie staatsopdracht, maar volgens Katkov gaat daar binnenkort verandering in komen. Op 1 oktober is het ministerie van lokale industrie, waaraan de fabriek met handen en voeten was vastgeketend, opgeheven en dat zal, hoopt Katkov, de vrijheid vergroten. De fabriek heeft tot nu toe nog geen last gehad van de grootscheepse contractbreuk, waaronder de economie sinds het loslaten van de strakke planregels te lijden heeft. Het enige waar Katkov bang voor is, is een stijging van de grondstoffenprijzen. De milieubeweging heeft al effect gesorteerd: men heeft paal en perk gesteld aan de kap van de Siberische ceder. Vroeger hoefde Katkov zich over de houtleveranties nooit zorgen te maken. Nu zou het wel eens zo kunnen zijn dat aan de heilige 2 kopekenprijs moet worden getornd en Katkov doet net of hij dat onaanvaardbaar vindt.

De directeur ziet vooralsnog geen problemen bij de overgang naar de markteconomie. Binnenkort zal het mogelijk worden de fabriek van de staat te kopen en daar heeft Katkov wel oren naar. Zijn bedrijf wordt geschat op 13 miljoen roebel. Het arbeiderscollectief zou dat geld kunnen lenen van de bank en zo eigenaar van het eigen bedrijf worden. Maar, zegt Katkov, het is ook niet uitgesloten dat de staat dergelijke bedrijven voor een symbolisch bedrag aan de werknemers zal overdoen. Bovendien belooft de staat de eerste twee jaar belastingvrijstelling. Katkov ziet alleen maar voordelen. De staatsopdrachten worden afgeschaft, het budget van de fabriek, nu strak gereglementeerd, kan vrijelijk besteed worden, directe contacten met het buitenland worden veel gemakkelijker. Dat de directeur en de arbeiders als aandeelhouders op gelijke voet komen te staan, deert hem niet in het minst.

Voor grote werkloosheid op korte termijn is Katkov niet bang. Daartoe moet de hele industrie eerst gemoderniseerd worden en dat is een kwestie van jaren, denkt hij. Voorlopig is er in Moskou nog steeds een tekort aan arbeidskrachten.

Alcoholisme onder de arbeiders, dat is een probleem, geeft Katkov toe. Op het fabrieksterrein is zelfs een kleine narcologische afdeling waar alcoholisten worden behandeld. Recidivisten worden ontslagen en aangegeven bij de plaatselijke politie, die de onverbeterlijken vervolgens tot behandeling kan dwingen. Katkov is partijlid sinds 1961 en denkt er niet aan de partij in de steek te laten. 'Het is nu modern om de communisten overal de schuld van te geven. Toegegeven, heel veel hebben we niet geweten. Ook ik heb gedwaald.' De partijorganisatie op de fabriek telt 70 leden en er zijn er na het 28ste partijcongres maar een paar uitgetreden. Of Katkov zich al als kapitalist beschouwt? 'Kapitalisten en communisten in het zakenleven hebben nu hetzelfde doel: meer winst maken. Het enige verschil is nog dat bij ons de winst aan het collectief behoort.'

De produktie van potloden is een eenvoudig procede. Cederhout wordt in smalle reepjes gezaagd, rondgeslepen, doorboord en met grafiet gevuld. De apparatuur in de fabriek is niet van de nieuwste soort maar voldoet redelijk. In de twee fabriekshallen die ik bezoek is bijna niemand aan het werk. Ik vraag me verbaasd af waar de 800 arbeiders zijn die op de loonlijst staan. Het is lunchtijd, mompelt produktieleider Nikolaj Petrovitsj onduidelijk, maar ook in de kantine, waar gratis maaltijden worden verstrekt, is het niet druk. Losser Aleksandr Vasiljevitsj (35) werkt hier nu twee jaar en verdient 350 roebel per maand. Hij komt van de ZIL-automobielfabriek, maar is niet te spreken over de arbeidsomstandigheden daar. Hier verdient hij meer en de werkomgeving is ook aangenamer. Hij is voor het opkopen van de fabriek, dat zal de arbeiders meer vrijheid geven. Hij wil daar best voor betalen. De mensen tonen nu al meer initiatief, er is minder dwang dan vroeger. Nadezjda Petrovna is chef van de verfwerkplaats en werkt al 17 jaar tot volle tevredenheid op de fabriek. Ook zij is voorstandster van de aankoop van de fabriek, al jaagt de markteconomie haar voorlopig alleen maar schrik aan. Ze hoopt dat de arbeiders voortaan zelf mogen bepalen wat ze met de winst doen.

Voorlopig is de voedselsituatie het grootste probleem. Het zal een zware winter worden. De fabriek heeft alvast aardappelen en groente ingekocht voor de werknemers, een veel gebruikte methode in de Sovjet-Unie om gezamenlijk het hoofd te bieden aan de voortdurende schaarste. Vroeger kon de fabriek veel meer bieden. De werknemers konden laarzen, jassen en kleren kopen via de fabriek, maar dat is nu voorlopig afgelopen. Hebben jullie ook dit soort problemen, vraagt Nadezjda Petrovna belangstellend?

In de ziekenboeg van de fabriek staat een drankneus met een wezenloze uitdrukking op zijn gezicht net zijn trui weer aan te trekken. Hij krijgt een pil voorgeschreven. Veertig alcoholpatienten heeft hoofdzuster Nadezjda Borisovna, allemaal mannen. Ervan uitgaand dat 60 procent van de werknemers op de fabriek vrouwen zijn, die volgens de hoofdzuster niet of nauwelijks drinken, betekent dat dat 13 procent van de mannelijke werknemers drankproblemen heeft. Ongeveer de helft van de patienten is door de gezondheidszorgafdeling van de wijk gedwongen naar de fabriek gestuurd, om al werkend af te kicken. Ze wonen thuis en moeten 20 procent van hun salaris afstaan voor de behandeling, die voornamelijk medicinaal is. De psychologe van de ziekenboeg probeert de mannen na werktijd bijeen te krijgen om ze voor te lezen uit het nuttige boekwerkje 'Nuchter leven', maar ze lijkt van het succes van deze methode zelf niet helemaal overtuigd. Toch zeggen de vrouwen met hun behandeling resultaten te boeken. Voorlopig is het grootste probleem het ontbreken van sancties, zegt de produktieleider. 'Als we ze ontslaan vinden ze met het grootste gemak honderd meter verderop een nieuwe baan.'