Documentaire laat bouwmeester Berlage spreken

Het verrassendste moment van de film Berlage, bouwmeester speelt zich af tegen het eind van deze vijftig minuten durende documentaire van cineast Jeroen Visser. Het Polygoon Journaal blijkt bij de opening van de Berlagebrug in Amsterdam-Zuid in 1932 niet alleen beeld, maar ook geluid te hebben geregistreerd. Daar gebeurt het wonder: Berlage spreekt! Deze onbetwiste vernieuwer van de twintigste eeuwse bouwkunst (1856-1934) kenden we tot nu toe slechts in steen en op papier. Nu hij ook een stem heeft gekregen, is het alsof Berlage ruim een halve eeuw na zijn overlijden, opnieuw bewijst hoezeer hij bij de moderne tijd hoort.

Zijn erfgenamen hebben ook ander tot nu toe ongepubliceerd materiaal beschikbaar gesteld, bijvoorbeeld een amateurfilmpje die schoonzoon Strasser maakte van Berlage bij de bouw van het Haagse Gemeente Museum, een project dat overigens pas na zijn dood werd voltooid. Visser is er inderdaad veel aan gelegen 'de mens' te laten zien achter de architect die het breukvlak tussen twee tijdperken, zowel in de architectuur als in de politiek, symboliseert. De film gaat ook uitvoerig in op aspecten als het moeizame begin van Berlages loopbaan en het dilemma dat het voor hem als socialist betekende om in dienst te werken van kapitaalkrachtige opdrachtgevers als het 'feodale' echtpaar Kroller-Muller.

Beelden uit Italie Florence, Siena, Venetie en voorgelezen citaten uit zijn reisnotities en lezingen laten de invloed zien op zijn oeuvre van de Italiaanse architectuur. Op dezelfde manier worden we deelgenoot gemaakt van zijn afkeer van de karakterloze speculatiebouw van eind vorige eeuw ('Meneer de bouwmeester, waarom laat ge dan toch uw baksteen niet zien!') en van zijn verwondering bij het eerste bezoek aan New York ('De Amerikaanse schaal gaat naar het barbaarse der kolossaalheid!'). Behalve de gerealiseerde gebouwen, waarvan gelukkig de meeste nog bestaan, passeren ook tekeningen van Berlages wildere fantasieen de revue, bijvoorbeeld zijn bijna megalomane ontwerpen voor een Wagner-theater en een Beethoven-huis.

Een gedegen documentaire, kortom, die in chronologische volgorde een informatief overzicht biedt van leven en werk van een van Nederlands grootste bouwmeesters. Het is eerder Berlage voor beginners dan een nieuwe hemelbestormende visie. Die houdt de maker voor zich, net als de jonge Berlage zelf die per schip van zijn Italiaanse studiereis terugkeert en aan boord als conclusie noteert: 'Sterrenhemel, gedachten, einde.'