Bekering De Klerk was onverwacht

JOHANNESBURG, 23 okt. De vraag die op dit moment in Zuid-Afrika het meest wordt gesteld luidt: wanneer werd president F. W. de Klerk bekeerd? Jarenlang stond deze 54-jarige afstammeling van een nationalistische Afrikaner familie in politieke kringen bekend als conservatief.

De Klerk werd in 1982 gekozen voor het leiderschap van de zeer conservatieve Transvaalse tak van de Nationalistische Partij (NP). In de race voor het presidentschap van de republiek, nadat president P. W. Botha begin vorig jaar werd getroffen door een beroerte, werd De Klerk niet echt als een 'verkrampte' kandidaat beschouwd, maar wel een met diepgewortelde ideeen over 'eiesoortigheid', eigen opleiding en de verankering van groepsrechten.

Zijn broer, Wimpie de Klerk, een professor in de theologie die journalist geworden is, schreef in die tijd dat De Klerk te geringschattend dacht over liberale ideeen om een sterke draai naar links te maken. Volgens de voorspelling van Wimpie de Klerk zou zijn broer een gematigde koers volgen met de bedoeling 'het middenveld onder controle te houden door middel van slim voetenwerk, kleine compromissen, uitgebreide studies en planmatige voortgang'.

Hij zat er volkomen naast. De toespraak van F. W. de Klerk bij de opening van het parlementaire jaar op 2 februari 1990 sloeg in als een bom. Hij hief toen niet alleen het verbod op het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) op, maar ook liet ook de Communistische Partij, het Panafrikanistisch Congres (PAC) en Umkhonto we Sitzwe (de speer van de natie).

De Klerk zelf zegt dat zijn bekering die 'van de partij' was. Hij beweert dat de Nationale Partij een zelfonderzoek heeft gedaan op het federale congres in 1987, toen de grote opstand van de zwarten zijn hoogtepunt bereikte. De NP kwam tot de conclusie dat haar doelstelling van gescheiden ontwikkeling van het verdelen van Zuid-Afrika in een blanke staat en tien kleine thuislanden niet haalbaar was. De partij zou vastlopen in een systeem van onderdrukking en discriminatie. De Klerk zegt dat toen het besef rees dat er geen alternatief was voor een beleid van integratie en machtsdeling.

Volgens sommigen zou de bekering van De Klerk door religieuze motieven zijn ingegeven: de broers De Klerk zijn beiden lid van de 'Dopper Kerk', de kleinste van de drie Nederlands Gereformeerde Kerken in Zuid-Afrika. Hoewel deze kerk conservatief is in een aantal interpretaties van de Calvinistische theologie, is zij in politiek opzicht steeds meer 'verlig' geworden in de afgelopen jaren.

Maar misschien veranderde De Klerk, net als Gorbatsjov, niet plotseling. In Zuid-Afrika ontstond een situatie waarin het gewicht van de verantwoordelijkheid in een steeds meer onhoudbare situatie de beslissing forceerde belangrijke hervormingen in te voeren. De initiefnemer lijkt te zijn meegevoerd door een onvermijdbare ontwikkeling.