Vele duizenden claims op vroegere bezittingen in DDR

BERLIJN, 20 okt. Het zal nog jaren duren, voordat duidelijk is wie vele stukken grond, onroerend goed en andere kapitaalgoederen in de voormalige DDR nu eigenlijk toebehoren. Dat is de algemene conclusie op de vele kantoortjes in de Oostduitse gemeenten, en ook op het ministerie van justitie in Bonn, waar men zich dezer dagen geconfronteerd ziet met vele honderduizenden aanspraken op kapitaal in de DDR.

De respons op de oproep van de voormalige DDR-regering, alle claims voor 13 oktober in te dienen, is boven elke verwachting geweest. In sommige gemeenten, Oranienburg bij Berlijn bijvoorbeeld, wordt op tweederde van het totale grondoppervlak aanspraak gemaakt.

En de stroom claims gaat nog door, omdat ook na de sluitingsdatum ingediende claims rechtsgeldigheid hebben. Alleen zal de richtlijn in het Duitse verenigingsverdrag, dat teruggave van rechtmatig eigendom de voorkeur heeft boven schadevergoeding, op die latere aanvragen niet meer van toepassing zijn.

Dat laatste geldt, als het aan de Oostduitse Treuhand ligt, eigenlijk ook al voor de eerste lading claims. 'Als iemand plannen heeft voor investeringen, dan zal zijn aanvraag met voorrang worden behandeld', verklaarde de vice-voorzitter Birgit Breuel van de Treuhand, de trust die is belast met de privatisering van het staats-bedrijfsleven van de DDR. 'En als later blijkt dat de grond waarop investeringen hebben plaatsgevonden aan iemand anders toebehoort, dan zal er een schadevergoedingsregeling worden getroffen'.

De Treuhand, eens gevierd als wondermiddel voor de DDR-economie, maar de laatste maanden voornamelijk verwikkeld in een eigen reorganisatie, is duidelijk bang dat de eigendomsaanspraken meestal van voormalige DDR-burgers of hun erven nu een nieuwe vertraging zullen betekenen bij het economisch herstel.

Het diepste punt van dat dal lijkt inmiddels nog geenszins bereikt. In de maand september steeg het aantal werklozen in Oost-Duitsland van 83.500 tot 445.000. Dat getal geeft de situatie echter niet goed weer, omdat een groot deel van de Oostduitsers die met arbeidstijdverkorting leven in september 1,77 miljoen in werkelijkheid nul uur werkt.

De langverbeide Westduitse investeringen in Oost-Duitsland komen traag op gang de autofabrikanten Daimler Benz en VW vervullen een voortrekkersrol terwijl de Treuhand in veel gevallen nog geen duidelijk idee heeft wat te doen met de ongeveer achtduizend door haar beheerde DDR-staatsbedrijven. Gezien hun slechte liquiditeitspositie, en het feit dat ook de Oostduitse consument hun producten boycot, zijn deze bedrijven zelf nauwelijks tot investeringen in staat.

Een voorbeeld van traagheid: de Pentacon-fabriek in Leipzig, vervaardigers van de ook in Nederland bekende Practica-camera's, met vijfduizend werknemers. Na bijna een halfjaar van onzekerheid heeft de Treuhand over Pentacon het vonnis geveld: het bedrijf gaat eind dit jaar dicht. Geen investeerder bleek bereid nog een hand uit te steken voor dit harde valuta-melkkoetje van de DDR, waarvan de camera's weliswaar in het Westen voor 150 D-mark grif van de hand gingen, maar die onder markteconomische condities minstens 900 D-mark zouden moeten kosten. Het aangaan van de concurrentie met de Japanse camera's werd door kandidaat-investeerders voor een hopeloze onderneming gehouden.

Er wordt door Oostduitse werknemers dezer dagen wel meer gewacht, en het trage tempo van de Treuhand draagt nog bij aan de veelal verlammende atmosfeer van angst en beven in de voormalige DDR. In Berlijn zijn de werknemers van de televisietoren in het oostelijk deel van de stad deze week de straat opgegaan om te demonstreren voor zekerheid over de toekomst van hun bedrijf, dat overigens vlak naast het hoofdkantoor van de Treuhand staat.

De grond aan de voet van de televisietoren behoort toe aan een Zwitserse staatsburger, de Westduitse PTT beheert thans voorlopig het gebouw, en naar verluidt wil de Treuhand het cafe en het restaurant in de glimmende koepel bovenin verzelfstandigen. De eerste onderzoekingen naar de toekomst van de toren zijn echter niet voor december te verwachten, meldde de Treuhand de demonstranten.

Inmiddels probeert de Treuhand de door haar beheerde bedrijven te bewegen de ongeveer 18.000 leerlingenplaatsen die zij de afgelopen maanden uit kostenoverwegingen hebben afgestoten, weer in hun bedrijfsvoering op te nemen. De kosten daarvan kunnen, op grond van het eerste Staatsverdrag dat de invoering van de D-mark in de DDR regelde, op het Bondsministerie van arbeid worden verhaald. Tot 1 juli volgend jaar. Tenminste, daarna vervallen alle regelingen, ook die welke het mogelijk maken werkloosheid als arbeidstijdverkorting te presenteren.

Bij de uitvoering van de 'blanco cheque' voor omscholing, die het eerste Staatsverdrag tevens bevat, is overigens een veelgehoorde klacht, dat niemand in de DDR tot nu toe enig idee heeft welke vaardigheden in de toekomst enig uitzicht op werk geven.

De nu ingediende claims, die de Duitse staat wil honereren, hebben betrekking op onteigeningen door de voormalige DDR-staat. Het zal vermoedelijk vele jaren duren voordat alle zaken opgelost zijn al was het maar omdat het voeren van een kadaster niet het sterkste punt in veel DDR-gemeenten blijkt te zijn geweest. Veelal zijn de namen van vroegere eigenaren in het kadasterregister, indien al aanwezig, met zwarte inkt onzichtbaar gemaakt.

Bij deze claims komen nog duizenden anderen, die nu worden ingediend ofschoon de overheid heeft aangekondigd ze niet te willen honoreren: aanspraken op tussen 1945 en 1949 door het Sovjet-militair gezag onteigende bedrijven. Ook worden, van heinde en ver, aanspraken ontvangen op tijdens de nazi-tijd onteigend 'joods' bezit.

Veel tijd heeft de Treuhand de laatste dagen besteed aan de claim van 'IG Farben in afwikkeling', de maatschappij die vermogen van dit na de oorlog door de Westerse geallieerden ontbonden chemisch concern beheert, op twee door de Russen in 1945 onteigende fabrieken die tot het vermogen van de Treuhand behoren.

Voorshands wijst de Treuhand de claim af. Of er zou een toekomst voor beide bedrijven uit de bus moeten komen natuurlijk. De beurskoers van 'IG Farben in afwikkeling' is inmiddels al gestegen.

    • Raymond van den Boogaard