Spoorlijn door jongste geschiedenis Mozambique

Spoorlijnen zijn vanuit een historisch oogpunt soms zwaar belast. In Europa denderden over het ijzer veewagens vol mensen naar vernietigingskampen, in de Sovjet-Unie werd in de zogeheten Agitprop-treinen de revolutie verspreid, in de Verenigde Staten roepen de teloor gegane spoorwegen associaties op met de soms bloedige 'verovering' van het westelijke deel van de natie. Azie heeft de Birma-spoorweg.

In Afrika begint de spoorlijn tussen Pretoria en de Mozambikaanse hoofdstad Maputo in negatieve zin vermaardheid te krijgen. De lijn werd aan het begin van deze eeuw met Nederlands geld gebouwd om Pretoria met de kust te verbinden, ter verbetering van de handel met de vaderlandse boeren die zich in Zuid-Afrika hadden gevestigd. Met de groei van het politieke bewustzijn van de plaatselijke volkeren werd de spoorlijn meer en meer een symbool van kolonialisme en onderdrukking.

In de Portugese kolonie Mozambique werd in 1952 de verzetsbeweging Frelimo opgericht. Jongeren uit alle geledingen van de Mozambikaanse maatschappij deelden de idealistische opvattingen van de beweging en grepen naar de wapens. De spoorlijn, die slechts voor een klein deel over Mozambikaans grondgebied loopt maar van groot economisch belang is, werd een geliefd doelwit.

Vijftien jaar nadat de koloniale mogendheid zich uit het land terugtrok en overliet aan de Frelimo-strijders, is de spoorlijn nog steeds een geliefd doelwit, maar ditmaal van de 'contra-revolutionaire' Renamo-beweging, een door Zuid-Afrika bewapende groep ter destabilisering van het op communistisch leest geschoeide Frelimo-regime in Mozambique. Voor documentaire-filmer Jack Jansen was deze voortgaande strijd en de terugkeer van een gewezen aanhanger van Frelimo naar zijn land aanleiding de spoorlijn te portretteren.

In zijn film 'Dood Spoor' is de spoorlijn tegelijkertijd het hoofdonderwerp en een marginale 'sideline'. Slechts heel kort vertelt de film de geschiedenis van de spoorlijn. Veel dieper gaat Jansen aan de hand van een 'ooggetuige verslag' in op de jongste, door de Frelimo en zijn tegenhanger Renamo 'gemaakte' geschiedenis van Mozambique. De spoorlijn dient daarbij als richtinggever: het kwaad zit niet in Mozambique, maar komt uit Zuid-Afrika. De reis die Jansen met een trein over de spoorlijn maakt naar Ressano Garcia, het Mozambikaanse eindstation aan de grens met Zuid-Afrika, begint in het voormalige Lourenco Mo Marques, thans Maputo, en bereikt op hhoogtepunt van het relaas van de naar Mozambique teruggekeerde Frelimo-aanhanger zijn bestemming: de hekken van de 'boeren' die onder stroom staan, maar niettemin af en toe open gaan om Mozambikaanse vluchtelingen doorgang te bieden.

In eindstation Ressano Garcia komen alle lijnen samen, de spoorlijn, de lijn die Frelimo ooit had uitgezet maar is mislukt, de lijn die Zuid-Afrika heeft uitgezet en een lijn die de gewezen Frelimo-strijder weer wil oppikken, de lijn die hem, tijdelijk, op een dood spoor zette.

    • Zeger Luyendijk
    • Dood Spoor