Saxofoons en harpen in laatste gebouw van Nieuwe Bouwen-architect Duiker; Durf en respect bij renovatie Gooiland

HILVERSUM, 20 okt. Onder het matglas door is een woud van stoelpoten en bengelende beentjes te zien. De onderwijzeres klapt in haar handen, ze probeert een zaal vol hummeltjes gevoel voor ritme bij te brengen. In de gang drijven er flarden saxofoonmuziek voorbij; tegen de wand van een andere kamer staan de harpen te wachten.

Een muziekschool en een creativiteitscentrum: dat zijn de nieuwe gebruikers van Gooiland. Heel wat anders dan de wufte dames en heren voor wie architect Jan Duiker eind 1934, begin '35 dit voormalige hotel ontwierp. Hij is helaas overleden voordat het gebouw was gerealiseerd, maar op een van zijn oorspronkelijke schetsen heeft hij wel de allure vastgelegd die hem voor ogen stond: voor de ingang van Gooiland staat pontificaal een grote gestroomlijnde auto opgesteld. Duiker, ook de ontwerper van het Hilversumse sanatorium Zonnestraal, is een van de helden van het Nederlandse Nieuwe Bouwen, maar met zijn wulpse rondingen en speelse toevoegingen onttrekt Gooiland zich aan de strakke regie van het functionalisme.

De sfeer en het gebruik van Gooiland zijn nu weliswaar ingrijpend veranderd, maar architecten Koen van Velsen en Jacq van Klooster hebben bij de restauratie van resp. de binnen- en de buitenkant hun respect betoond voor Duiker en zijn voormalige compagnon Bijvoet, die het gebouw na diens overlijden heeft voltooid. 'Ik heb dit altijd een van Duikers mooiste en leukste gebouwen gevonden, ' zegt Van Velsen. 'Gooiland ligt wat mentaliteit betreft dicht bij mijn eigen gevoel voor wat architectuur moet zijn: de continuiteit van ruimtes, de omgang met licht. Ik heb nadrukkelijk geen concurrentie met Duiker willen aangaan.'

De langwerpige beige tegels op de gevel zijn opnieuw gemaakt, uit Engeland zijn voor de ramen stalen sponningen gehaald die bijna even smal zijn als de originele. Voor zover valt na te gaan is de ijle aquamarine-kleur van de relingen de oorspronkelijke. Ook het dakterras met z'n grappige vijver is net als een halve eeuw geleden opnieuw bekleed met trottoirtegels. Het koper waarmee Bijvoet een aantal deuren en zuilen in de hal had bekleed is weer opgepoetst. Aan de materialen is te zien wat nieuw is: deuren, bijvoorbeeld, en een paar binnenwanden zijn van industrieel aandoend verzinkt ijzer. De gebogen balie die als verbindingsstuk half in de hal, half in de expositieruimte staat, is van verzinkt ijzer en koper, een samengaan van heden en verleden. En als symbool van de toekomst dienen de panelen van goedkoop plywood die de verbindingen markeren naar het nog niet gerenoveerde deel.

Veel van Van Velsens ingrepen hadden te maken met het opnieuw open maken van het gebouw en het binnenhalen van meer licht. De originele vide in de expositiehal is hersteld en de liftschacht heeft een glazen wand gekregen. De poten van de U-vorm lopen niet meer dood op badkamers, maar leiden naar metalen trappen met erboven lichtkoepels. De dichte muur die over de breedte van het gebouw liep heeft hij vervangen met een pui van matglas en verzinkt ijzer; alleen de rij kolommen herinnert er nog aan en vertelt aan wie het zien wil, iets over de vorm en de structuur van het gebouw.

Moerbinten

De tentoonstelling 'Het Nieuwe Bouwen in Nederland 1924-1936' die bij de ingebruikname van het gerestaureerde Gooiland is geopend, is noch servet noch tafellaken. De Stichting Analyse van Gebouwen legt hier de nadruk op het driemanschap Duiker, Bijvoet en Wiebenga. Daardoor echter wordt de rest van de expositie in plaats van een overzicht in kort bestek, een willekeurige aandoende toelichting op hun werk. Voor architecten is het geheel zonder meer te summier, maar wie behalve een architect wil weten dat Duikers tuinderswoning in Aalsmeer (1924) 'acht traveeen heeft met aan beide einden een halve travee gevormd door een overstek van de half in de spantstijlen ingelaten moerbinten' ? Wat is het belang voor de leek van 23 gefotokopieerde bladzijden van een enquete uit 1939 naar 'functionele buitenwanden'?

Liever had ik meer gezien van Duikers 'fantasieen', bijvoorbeeld zijn inzending voor een 33 meter hoge toren voor de Chicago Tribune-prijsvraag uit 1922, of het ontwerp dat hij in 1927 samen met Wiebenga maakte voor een Volkenbondspaleis in Geneve. Wel staat er mooie maquettes van onder andere Zonnestraal, Theo van Doesburgs kunstenaarshuis in Meudon en Duikers tuinderswoning.

Op de tussenetage wordt 'Het Nieuwe Wonen' in Nederland tussen 1924 en 1936 tastbaar gemaakt: stalen buismeubels en lampen van Gispen, Philips-luidsprekers van bakeliet, glas van Copier, een plattegrond van J. J. P. Ouds doordachte keuken voor zijn huizen in de Weissenhofsiedlung, een eierkoker, een metalen kruik, een broodrooster, een kachel, een De Luxe stofzuiger als een raket in zilver en blauw. Het zijn objecten die hun leeftijd met gratie dragen; hun vormen zijn van een andere tijd, maar hebben niets aan kracht ingeboet.

Hetzelfde geldt, na een renovatie die drie jaar heeft geduurd en tien miljoen gulden heeft gekost, voor Gooiland zelf. Dit gebouw, waarvoor zoals bekend de gemeente Hilversum overwoog een doek van Mondriaan te verkopen, is nu voor de helft gered. Het is overigens niet voor het eerst dat er aan Gooiland is gesleuteld. Al tijdens de bouw is er een toren aan toegevoegd, drie jaar later kwam er een verdieping bij. Over drie, vier maanden hopen de architecten te weten of er geld komt voor het tweede deel, de brasserie en de schouwburg. Onderwijl heeft zich tussen de opgeklapte stoelen en lege muziekstandaards in het voormalige fondue-restaurant een eenzame pianist genesteld. Met bewondering zegt architect Van Velsen: 'Na alles wat er met het gebouw is gebeurd staat het ontwerp nog altijd recht overeind.'

'Het Nieuwe Bouwen en Wonen in Nederland 1924-1936', t/m 25 nov. in Gooiland, ma. t/m za. 10-17, zo. 12-17. 'Het Nieuwe Wonen in Nederland 1924-1936', red. Titus Eliens, Uitg. 010, fl.27,50. 'Herinneringen aan Jan Duiker' door Arthur Hofmans, uitg. Meditekst, fl.35. T/m 21 okt. is in het Nederlands Omroepmuseum (Melkpad 34, Hilversum, dag. 13.30-17u.) de tentoonstelling 'Gooiland: Omroeplokatie' te zien.