'Natuurlijk ging het mij om het laagst mogelijkeniveau' Het Britse publiek krijgt de pers die het verdient(

Als de Britse pers niet snel orde op zaken stelt, zal de rechter in het vervolg moeten oordelen over de journalistieke betamelijkheid van reportages, interviews en televisiedocumentaires. Want geen grens is nog heilig. Sensatie-verslaggevers dringen het ziekenhuis binnen waar een bekende acteur ligt te sterven en argeloze mensen worden voor een sappig verhaaltje vernaggeld. Alles terwille van het schandaal. De wetsverandering die de politici nu overwegen, dreigt echter ook de serieuze media in een worggreep te nemen.

'Ik heb nog nooit enige emotionele betrokkenheid gevoeld bij welk verhaal ook. Dat was de gouden regel. De meeste mensen over wie ik geschreven heb waren het laagste van het laagste en dan moest je mij zien: in een of ander tienderangs hotelletje met het soort vrouw dat zo goed als getikt is en die zet ik dan biefstuk en cocktails voor. Toen ik nog jonger was leerde ik likken. Ik kwam binnen, begon stroop te smeren, lik, lik en dan vernaggelde ik ze waar ze bij stonden. Later werd ik nog beter, omdat ik leerde ze in de waan te brengen dat ik ze helemaal niet vernaggeld had, terwijl dat in werkelijkheid wel zo was.'

Wendy Clarkson, voormalig sterreporter van de Britse Sunday Mirror, heeft onder de passende titel Dog eat Dog zijn memoires geschreven. Het verhaal is voor zover bekend het eerste verslag van binnenuit over de werkwijze van journalisten van de Britse sensatiepers. Het komt, uitgerekend op het moment dat in Engeland de persvrijheid steeds meer onder druk komt te staan. In het Hogerhuis werd deze week ternauwernood een wetsvoorstel vermeden, dat de BBC zou dwingen richtlijnen voor 'onpartijdigheid' na te leven. Politici van alle gezindten staan regelmatig bij de door kijkgeld gefinancierde televisie- en radio-omroep op de stoep om hun beklag te doen over nieuwsanalyses en documentaires, die hen niet zinnen. De Independent Broadcasting Authority, de nieuwe commissie die toezicht moet gaan houden op fatsoenlijk gedrag van commerciele televisiemaatschappijen, deed het deze week nog eens dunnetjes over door alvast aan te kondigen dat ze een verplichte gedragscode op wil stellen die moet garanderen dat grensverleggende documentaires als 'Shoot to kill' (vraagtekens over het doodschieten van drie IRA-terroristen door de SAS in Gibraltar) en 'Who bombed Birmingham?' (vraagtekens bij de gevangenhouding van de zogenaamde Birmingham Six) ' strikt aan banden worden gelegd'.

De kranten hebben deze zomer nog een jaar de tijd gekregen om orde op zaken te stellen en het gedrag van hun journalisten aan te pakken, voor er van overheidswege een gedragscode voor de pers wordt opgelegd met in de wet vastgelegde straffen bij overtreding. Dat zou de deur openen naar een stroom van processen, waarbij rechters moeten bepalen wat wel en niet is toegestaan bij het garen van nieuws. Dat zou, zeggen journalisten van bonafide kranten, een worggreep worden om welke journalistieke activiteit dan ook. De vrije pers komt daarmee rechtstreeks in gevaar.

Odd couple

Sterverslaggever Wendy Clarkson zit tegenwoordig in de televisiereclame, maar kijkt als verborgen verleider met genoegen op zijn journalistieke heldendaden terug. De goedgelovigheid van zijn slachtoffers, het onnozele optimisme waarmee ze zich aan hem bloot geven, ja zelfs de stupiditeit waarmee ze soms volhardden in hun laatste restje privacy, vervullen hem achteraf met vertedering. Was het niet hun eigen schuld dat hij hen soms dronken moest voeren om hun verhaal los te krijgen? Sterker nog: moest hij de details soms niet zelf verzinnen?

Een van Clarkson's grootste vangsten was het opsporen van een echtpaar, dat eerst een baby had gehad en daarna onderling van sexe had geruild. De Sunday Mirror bracht de primeur destijds in megakoppen: 'The Odd Couple. Now He's Mum and She's Dad'.

' Ik zag de kop al voor me voordat ik de klopper op de deur had laten vallen. Dit kon niet missen. Het had alles: het had sex, het had arbeidersklasse, het had familie, het had bizar en het had drugs.' Drugs? ' Drugs... ze namen allebei hormoontabletten.'

Het totaal overrompelde echtpaar stemde erin toe met hem te praten, omdat Clarkson hen had omgepraat met een van zijn favoriete argumenten: ze zouden anderen in een soortgelijke situatie een hart onder de riem kunnen steken. Ondertussen had ook de concurrentie lucht gekregen van het verhaal en een horde nieuwsjagers dromde samen op de stoep. Om het exclusieve karakter van zijn primeur niet te verliezen, speelde Clarkson zijn 'vertrouw-mij-maar'-rol, gooide de twee dekens over het hoofd en voerde ze hollend af naar zijn auto. Daarop volgde een woeste achtervolging door Birmingham, waarbij Clarkson erin slaagde zijn grootste rivalen af te schudden door bij het wachten voor een stoplicht de sleutels uit het contactslot van hun auto te trekken en in een riool te gooien. Nog is de jacht niet voorbij. Nauwelijks heeft het verbijsterde echtpaar in een veraf gelegen restaurant eindelijk een hap van zijn garnalencocktail genomen, of Clarkson jaagt ze op naar een volgend onderkomen. In een hotel in Stratford ontlokt de journalist de twee uiteindelijk nog wat citaten, voor hij ze slapend achterlaat 'na hun uitputtende uitstapje in de wereld van exclusieve verhalen in de tabloid-journalistiek'.

Echtbreker

Clarkson's boek staat vol van dit soort hijgerige voorbeelden, opgeschreven in een jargon dat bol staat van platitudes (' Het gebeurt niet elke dag dat de voorzitter van de Tory Party door de mand valt als een echtbreker en vader van een onwettig lovechild') en vrije jongens-ideologie. Neem bijvoorbeeld zijn interview met de Engelse komiek Dick Emery, waarvoor de Sunday Mirror 35.000 pond wilde betalen. Emery had net zijn vijfde vrouw in de steek gelaten voor een show-girl en wilde uiteindelijk zijn verhaal tegen betaling wel kwijt. Alleen de manier waarop de komiek zijn hart uitstortte was Clarkson niet pittig genoeg. En dus paste hij zelf een staaltje creatief registreren toe, waarbij Emery's ' Ze was een meisje dat er aardig uitzag en ik voelde me buitengewoon tot haar aangetrokken' letterlijk werd geciteerd als ' Ze was een stuk eerste klas en ik viel op haar als een baksteen'. Emery zei: ' Ze had een figuur dat opviel', maar Clarkson schreef: ' Ik zag haar en dacht: 'God allemachtig, dat zou ik graag even vasthouden'.'

En toen Emery weigerde die versie goed te keuren, zei Clarkson: ' Luister eens vader: of je tekent of je kunt fluiten naar je 35.000 pond'. Emery koos voor het geld. Zoals Clarkson schrijft: ' Die vent kreeg een fortuin voor iets wat geen reet voorstelde. Hij had niets te klagen - ik was degene die hem een grote dienst bewees tenslotte'. Emery's memoires verschenen in afleveringen in de Sunday Mirror onder titels als ' Ik ben niet te stoppen als ik eenmaal op een meid val' en ' Hoe ik voor de liefde in training ga'.

Excessen

De flaptekst van Dog eat Dog beschrijft Clarkson's memoires als ' onthullend en geestig-ondeugend'. Voor de groeiende menigte invloedrijke Britten die de excessen van de pers aan banden wil leggen is Dog eat Dog echter een welkome illustratie van hun pleidooi. Vorig jaar liepen twee wetsontwerpen van Britse parlementariers, bedoeld om het publiek te beschermen tegen inbreuk op het priveleven door de pers, in eerste instantie op niets uit. De Press Council, het equivalent van onze Raad voor de Journalistiek, maakte onder energieke leiding van zijn nieuwe voorzitter, de jurist Louis Blom-Cooper, haast met hervormingen die het publiek soelaas moesten bieden, zonder dat er tegelijkertijd aan de vrijheid van meningsuiting getornd zou worden. Er kwam een klachtenlijn, Blom-Cooper introduceerde een spoedprocedure waarbij inbreuken op privacy konden worden bestreden en de kranten zelf probeerden de toenemende kritiek te pareren door een gedragscode van eigen maaksel te introduceren en per nationale krant een eigen ombudsman aan te stellen.

Die manoeuvres kwamen achteraf gezien te laat. De regering bezweek, naar het lijkt met enige gretigheid, voor de druk van een luid-sprekende lobby van rechtse parlementariers en opinie-leiders die vinden dat 'de pers' wettelijk aan banden gelegd moet worden. Een uitspraak van de Press Council dat The Sun homoseksuelen niet langer als 'nichten' (poofters) mocht aanduiden, mocht dan een teken zijn dat de journalistiek in eigen huis orde op zaken wilde stellen, ze ging de lobby al lang niet ver genoeg meer. Terwijl een commissie van deskundigen in overheidsopdracht nog aan het bestuderen was, of en hoe de pers aan banden gelegd diende te worden, gooide The News of the World opnieuw roet in het eten. Een verslaggeversteam van het blad wist binnen te dringen in de intensive care-afdeling van een ziekenhuis, waarin de acteur Gordon Kaye na een ongeluk met ernstig hersenletstel was opgenomen. Een foto en een 'exclusief vraaggesprek' waren het resultaat. News of the World vloog de deur uit, maar hoe de lezers ook smulden van deze inside-informatie over de hoofdrolspeler in de aanbeden televisieserie 'Allo, 'Allo, ze waren tegelijkertijd verontwaardigd. Kaye's advocaat en het ziekenhuis spraken er schande van, dat verslaggevers opnieuw zo laag konden zinken dat ze in de jacht op een primeur een doodzieke patient kwamen lastig vallen. Opnieuw, want twee jaar geleden lag een andere televisiepersoonlijkheid, de immens populaire Russell Harty, dood te gaan in een ziekenhuis in Leeds toen twee journalisten met een witte doktersjas aan zijn kamer binnen poogden te komen om uit te vinden of zijn geelzucht niet eigenlijk Aids was.

De zogenaamde Calcutt-commissie wist wel raad met dat soort praktijken. Haar aanbevelingen hebben inmiddels al geleid tot het vervangen van de logge Press Council (m.i.v. 1991) door een Press Complaints Commission, de laatste barriere tussen een pers die zelf haar huis op orde brengt en regelgeving van bovenaf. Deze Raad voor Journalistiek-nieuwe-stijl wordt nog steeds gerund ' voor de bedrijfstak door de bedrijfstak', maar zal gaan functioneren op basis van een nieuwe, strakke gedragscode. Hoe die eruit gaat zien is nog niet vastgesteld, maar aangenomen wordt dat gedetailleerd beschreven zal worden wat journalisten mogen doen en laten in hun nieuwsgaring, hoe de privesfeer moet worden gegarandeerd, wanneer en hoe er rectificaties moeten worden geplaatst, hoe lezers moeten kunnen reageren en hoe de krant naar ras of seksuele geaardheid discriminerende publikaties moet voorkomen. Het nieuwe handvest voor journalistiek goed gedrag neemt als basis de vrijwillige gedragscode die de grote landelijke kranten in december 1989 aanvaardden, plus de aanbevelingen van de Calcuttcomissie. De leden van de nieuwe Raad voor de Journalistiek (journalisten, maar ook respectabele figuren van buiten het vak, benoemd van buitenaf) moeten met die code in de hand kunnen onderzoeken of klachten over 'onjuiste' of 'oneerlijke' journalistiek terecht zijn. De PCC kan kranten vervolgens dwingen om precies-omschreven rectificaties te plaatsen op een door haar aan te wijzen plaats in de krant. Indien kranten zouden weigeren te gehoorzamen, dan moet het wettelijk mogelijk worden gemaakt - zegt Calcutt - om overtreders van de code te dwingen en tot compensatie te verplichten.

Blijkt deze werkwijze in de praktijk onvoldoende, en blijkt er na een jaar sprake van ' een totaal verval van normen', dan treedt fase 3 in. De PCC wordt vervangen door een perstribunaal, voorgezeten door een rechter. Dat tribunaal zou zich moeten uitspreken over inbreuk op een wettelijk vastgelegde gedragscode, het zou schadevergoedingen kunnen toekennen en, in bepaalde gevallen, het publiceren van artikelen kunnen tegenhouden.

Journalisten houden hun hart vast dat het zover komt. Het recht op een vrije pers is in de Engelse wet, bij het ontbreken van een geschreven grondwet, al evenmin expliciet vastgelegd als, pakweg, het recht op een persoonlijke levenssfeer. Dat betekent dat het interpreteren van die vrijheden in rechterlijke handen ligt en de hoogste rechters in Groot Brittannie hebben er de afgelopen jaren geen blijk van gegeven dat ze de persvrijheid een warm hart toedragen. Het laten passeren van de nieuwe wet op staatsgeheimen, die het onderdanen onmogelijk maakt machtsmisbruik of samenzwering aan de kaak te stellen, ook al doen zij daarbij een beroep op het algemeen belang, is een voorbeeld. Het laten lopen van het verbod voor radio en televisie om democratisch gekozen vertegenwoordigers van de politieke partij Sinn Fein (spreekbuis voor de IRA) rechtstreeks aan het woord te laten, is een tweede. Daarbij komen dan nog de talloze voorbeelden van rechters die hun particuliere eigenaardigheden zwaar laten wegen in smaadzaken. Toen de schrijver Jeffrey Archer drie jaar geleden naar de rechter liep om te bestrijden dat hij regelmatig een prostituee bezocht (zoals The News of the World op grond van gedetailleerde gegevens had gepubliceerd), hield de rechter de jury voor dat ze maar naar de 'welriekende' mevrouw Archer hoefde te kijken, om te weten dat de auteur geen behoefte kon hebben gehad aan buitenechtelijke avontuurtjes. Op soortgelijke gronden staat het rechters in dit land vrij om zonder nadere motivatie een verkrachter naar huis te sturen omdat het slachtoffer er in de ogen van de rechter ' kennelijk om heeft gevraagd' of om een overvaller vrijuit te laten gaan ' omdat ik aan uw gezicht kan zien dat u het niet weer zult doen'. Dergelijke uitspraken veroorzaken weliswaar tumult, maar worden niet in een verdere rechtsgang getoetst of gecorrigeerd.

Lezersboycot

Uit een recente enquete onder hoofdredacteuren van kranten blijkt dat 52% van hen de voorstellen van de Calcutt-commissie volstrekt verwerpt en dat maar 3% het er volstrekt mee eens is. Onder die 52% bevinden zich de hoofdredacties van de kranten die zich het vaakst aan vergaande inbreuken op de privacy schuldig maken (The Sun, The News of the World en Today). The Sun reageert nooit in het openbaar op klachten over haar publikaties. Toch heeft dit blad (net als The Times afkomstig uit de stal van Rupert Murdoch) de twijfelachtige primeur van een lezersboycot op zijn naam staan. Nadat tientallen Liverpoolfans in het Hillsborough-stadion in Sheffield waren doodgedrukt door een opdringende menigte op de statribunes, schreef The Sun dat sommige voetbalaanhangers dronken waren geweest en op het hoogtepunt van het drama over slachtoffers en hulpverleners hadden heengeplast. Dat was voor Sun-lezers/Liverpoolaanhangers te veel: verschillende newsagents weigerden de krant nog te verkopen en werden daarmee tijdelijke bolwerken van ongenoegen onder lezers.

Inmiddels heeft The Sun, net als alle grote Engelse kranten (behalve de Financial Times), wel een ombudsman aangesteld. Dat instituut was, met de vrijwillig aanvaarde gedragscode, een van de concessies die de krantenwereld vorig jaar deed om gegriefde lezers tegemoet te komen. Ook die concessie kwam te laat en was niet voldoende. Louis Blom-Cooper, van de bijna overleden Press Council, noemt de collectie functionarissen 'een ongeregeld zootje'. Sommige ombudslieden zijn redactielid van de betreffende krant, sommigen komen van een andere krant en anderen zijn mensen van buiten, die geen binding met de journalistiek hebben. De eigenaar van de Daily Mail, Lord Rothermere, benoemde zijn neef, The Independent koos voor een voormalig ambtenaar op Financien, The Times gaf zijn redacteur kruiswoordpuzzels de eer en The Guardian koos een hoogleraar journalistiek. De Financial Times bedankte helemaal onder het motto dat de hoofdredacteur zelf de klachten wel kon afhandelen.

Wendy Clarkson, onze sterreporter-cum-schrijver, denkt dat de strenge richtlijnen die het Calcutt-rapport in het vooruitzicht stelt, nooit zullen werken. Hij zegt (tegen The Guardian) dat kranten wel zo ondershands en achterbaks MOETEN opereren, willen ze aan de verhalen komen die het publiek nu eenmaal graag leest. Een journalist moet entertainen. Een goed verhaal: dat is niet een verhaal dat de feiten weergeeft, maar een artikel waarin de lezer zijn eigen vooroordelen bevestigd ziet.

' Natuurlijk ging het mij om het zo laag mogelijke niveau. Wat is daar verkeerd aan? Het feit dat 3 miljoen mensen mijn krant kopen, bewijst dat ze datgene wat ik voor ze opschrijf willen lezen.'

Moraal: het Britse publiek krijgt de pers die het verdient.

Leuke wetenswaardigheid: de directe bazen van Clarkson, die hem leerden zijn beroep uit te oefenen op de manier die zo gedetailleerd in Dog eat Dog is beschreven, zijn net als Clarkson ook van baan veranderd. De chef nieuwsdienst, P. J. Wilson, geeft cursussen aan bedrijven over 'Omgaan met de pers'. De toenmalige hoofdredacteur, Bob Edwards, is opgeschoven naar Today. Hij is daar nu ombudsman.