Regisseur Bergman toont verborgen magie in 'Madame de Sade'

Het is achtereenvolgens late zomer, herfst en winter. We zijn in de jaren 1772, 1778 en 1790. Markies de Sade is de grote afwezige op het toneel; aan het slot bonst hij op de deur met dezelfde dreiging als het noodlotsmotief uit de Vijfde Symfonie van Beethoven. Zes vrouwen, tot elkaar veroordeeld op de speelvloer, getuigen van hun haat, wellust of woede jegens de libertijn en schrijver van Justine.

De Japanse schrijver Yukio Mishima creeerde met Madame de Sade een zesstemmige verdedigingrede voor De Sade. Al klinken al de wreedheden van de markies onverbloemd op uit de mond van de actrices, er is geen moment dat het pathos van het genot dat hij nastreefde pervers wordt. Ingmar Bergman regisseerde voor zijn gezelschap Dramaten uit Stockholm de voorstelling als kamermuziek voor zes actrices die elk met hun taal, gebaar, oogopslag, energie en presence zorg dragen voor een triomf der eenvoud in de toneelkunst. Ingmar Bergman geeft als geen andere regisseur ritme aan een voorstelling met versnellingen en vertragingen; zijn regie is muzikaal en uiterst geconcentreerd.

Evenals zijn Kung Lear die enkele jaren terug in Nederland te zien was, speelt Madame de Sade zich af in een halfrond decor. Een gaanderij vormt de begrenzing aan de achterwand. De kleuren en de belichting van de zijdeachtig ruisende, historische kostuums verglijden van zomers uitbundig wit via herfsttinten naar zwart. De mise-en-scene is een wonder van geraffineerde eenvoud en schoonheid: de actrice die het woord heeft staat in het midden, spreekt haar tekst in de richting van de zaal, terwijl links en rechts de tegenspeelsters staan, naar haar kijkend vanuit een ooghoek of over de rand van een waaier. Bergman is in staat een personage zo dwingend in het brandpunt van de aandacht te plaatsen dat ik de sensatie had met het oog van een filmcamera naar toneelspel te kijken.

De bewegingen verraden een choreografisch patroon. Soms staan de speelsters bij elkaar als de drie gratien, dan weer tegenover elkaar als leeuwinnen. Wanneer de moeder van Madame de Sade haar dochter vernedert omdat zij zich laat vernederen door de omgang met de markies, dan lijkt ze eerst haar hand te willen kussen om dan plots kort en heftig in de uitgestoken hand te bijten. Er schuilen tal van zulke spelmomenten in deze rijke voorstelling.

Bergman toont altijd de verhouding tussen mensen op het toneel. Een actrice die opkomt maakt met heel haar uitstraling meteen duidelijk welke nieuwe impulsen zij zal geven aan het drama. Kiest zij de kant van De Sade, of juist tegen hem? Aan het slot zijn de verhaallijnen zo met elkaar verknoopt geraakt dat eenduidige gevoelens onmogelijk zijn; schuld en onschuld, het verlangen naar lichamelijk geluk en geestelijke zuiverheid zijn nauwelijks van elkaar te scheiden.

Bergmans toneelkunst is alleen te verklaren met een paradox. Ogenschijnlijk schuilt er geen magie in die verbluffende, klassieke statigheid van het acteren. En tegelijk raakt de toeschouwer juist in de ban van de magie van het spel. Elk woord en elke handeling hebben betekenis dank zij de intensiteit en precisie van de uitvoerenden. In de welhaast serene stilte die over het podium heerst laaien de hartstochten steeds hoger op, om vervolgens tot verstilling te doven.

Stina Ekblad in de titelrol heeft een delicate, energieke stijl van acteren. Haar spel harmonieert prachtig met de opvattingen van Bergman over de zeggingskracht van het ingetogen spel dat tevens een grote expressie bezit. Ze koppelt een intelligente tekstbehandeling aan een sterke fysieke aanwezigheid. Haar opgave is moeilijk: haar dramatische lijn kruist die van haar al even begaafde tegenspeelsters. Zij weigert De Sade aan het slot nog te ontmoeten terwijl de sympathie van de andere vrouwen juist groeit.

Die kruisende affecten geven aan de voorstelling de spanning die zo eigen is aan hoogstaand toneel: de toeschouwer wordt meegesleept door vertolkers die in staat zijn de gedachten en emoties van het toneelstuk tot leven te wekken. Wie enige tijd terug Madame de Sade zag door Toneelgroep De Appel zou deze voorstelling niet mogen missen; twee stijlen staan tegenover elkaar, het fysieke tegenover het transparante, en beide geven de demonische invloed weer van De Sade op vrouwen. En Ingmar Bergman kan toveren met eenvoud: die wordt tot onontkoombaar drama.

Vanaf De Lantaren in Rotterdam vertrekken vrijdag en zaterdag bussen naar De Singel. Tijd: 18.00u. Tijdens de voorstelling is er een uitstekende simultaanvertaling van Marijke Haagsma.