Kernwapens zijn voorlopig nog niet de Derde wereld uit

ROTTERDAM, 19 okt. Met een symbolisch handgebaar maakte de Braziliaanse president Fernando Collor de Mello vorige maand een einde aan Brazilies programma voor de ontwikkeling van kernwapens. Collor gooide een schep aarde in een 320 meter diepe schacht die bestemd was voor het testen van atoomwapens. De nooit gebruikte schacht wordt nu gedempt.

Het is uniek dat de Braziliaanse regering na eerst miljarden cruzeiros te hebben uitgegeven voor de ontwikkeling van kernwapens vervolgens die ontwikkeling stopzet. Naar de drijfveren van Collors openhartigheid en daadkracht blijft het gissen. Mogelijk heeft het te maken met de hoge kosten, met Collors gevoel voor publiciteit, of met de wens de invloed van de militairen te beperken.

Mogelijk speelden ook Amerikaanse sancties een rol. Aan de New York Times gaf minister voor wetenschap en technologie Goldemberg vorige week details prijs over de huidige Braziliaanse ban op kernwapens. Deze week haastte hij zich naar Washington om daar te pleiten voor een exportvergunning voor IBM-supercomputers naar Brazilie. Die leverantie was door Washington tegengehouden wegens Brazilies vorderingen bij het ontwikkelen van kernwapens.

Goldemberg zal de supercomputer niet zomaar meekrijgen. Gesteld dat Collors aankondiging oprecht is, dan nog is het de vraag of ook de militairen willen afzien van een eigen atoombom. De marine beschikt over een eigen centrum voor de verrijking van uranium en er liggen plannen voor de bouw, met Braziliaanse technologie, van zes nieuwe kerncentrales: drie voor de marine, twee voor de luchtmacht en een voor het leger. De officiele redenen voor de bouw zijn weinig geloofwaardig. De marine wil een eigen kernonderzeeer bouwen. Het leger zegt een eigen centrale te bouwen om haar technici vertrouwd te maken met moderne technologie. Ook Goldemberg liet blijken weinig waarde te hechten aan deze reden.

Zolang geen controle mogelijk is zal de scepsis overheersen, meent kolonel C. Homan van het onderzoeksinstituut Clingendael voor internationale politiek. Westerse landen zullen van Brazilie de ondertekening verlangen van het Verdrag tegen spreiding van kernwapens (NPV). In dat verdrag zeggen landen die geen kernwapens bezitten toe dat ze geen atoombom zullen ontwikkelen. Brazilie weigert samen met circa 25 andere 'have nots' dit verdrag te tekenen. Goldemberg bleef deze week bij de weigering, want het verdrag zou Brazilies soevereiniteit aantasten. 'Het is voor een groot deel een kwestie van nationale trots', aldus de minister dinsdag.

Volgens Homan is de verspreiding van kernwapens niet alleen een actueel probleem geworden door de Golfcrisis maar ook door de snelle verspreiding van ballistische raketten. Vrijwel alle grote ontwikkelingslanden beschikken intussen over die raketten waardoor het veel gemakkelijker wordt kernwapens in te zetten. Overigens is door de verspreiding van de ballistische raketten ook de dreiging van chemische en biologische wapens, ook wel bekend als de 'atoombommen van de arme landen', groter geworden.

Behalve Brazilie zijn er nog vijf landen die het NPV niet hebben ondertekend en waarvan bekend is dat ze ver zijn gevorderd met de ontwikkeling van een eigen kernwapen: Argentinie, India, Pakistan, Zuid-Afrika en Israel. Deze landen staan bekend als 'drempellanden'. Bovendien zijn twee landen die het NPV wel hebben getekend, Irak en Noord-Korea, druk doende met de ontwikkeling van een eigen kernwapen.

Betrokken deskundigen beschouwen het NPV als een redelijk succes. Eigenlijk is de lijst met potentiele kernwapenmogendheden opmerkelijk klein gebleven: sinds de jaren zeventig is Noord-Korea de enige nieuwkomer. Ruim twintig jaar geleden vreesde president Kennedy dat in de jaren negentig wel 25 landen zouden beschikken over kernwapens. Dat is voorkomen, mede dank zij het NPV en de daarmee verbonden controlebezoeken door het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA), vorig jaar ruim 2.000.

Het NPV is er echter niet in geslaagd de Iraakse aspiraties te dwarsbomen. Een van de zwakheden van het verdrag is dat het IAEA voor inspecties alleen toegang heeft tot officiele kerncentrales, niet tot geheime centrales en opwerkingsfabrieken die een land als Irak onder de grond of in de bergen kan hebben verborgen. Mede met het oog daarop heeft Nederland voorgesteld te bekijken wat de mogelijkheden zijn voor het aanwenden van een ongebruikte clausule in het NPV die spreekt over 'speciale inspecties'. Mogelijk kan het IAEA op basis daarvan ook toegang krijgen tot nucleaire installaties waarvan het bestaan nooit is erkend.

Het verkrijgen van splijtstof is voor veel drempellanden en ook voor Saddam Hussein de belangrijkste barriere voor het maken van een kernwapen. Het is onduidelijk hoeveel tijd Irak nog nodig heeft om op een geheime plaats verrijkt uranium of plutonium te maken.

Er zijn sterke aanwijzingen dat Noord-Korea enkele jaren geleden is begonnen met de ontwikkeling van een eigen kernwapen. Het land weigert controle door het IAEA en schendt daarmee het NPV. De Noordkoreaanse regering kreeg dat afgelopen augustus bij de vierde toetsingsconferentie van het NPV in Geneve ondubbelzinnig op haar brood. Als Pyongyang niet op zijn plannen terugkomt riskeert het een veroordeling door de Veiligheidsraad van de VN.

Sommige drempellanden zijn de drempel vrijwel zeker gepasseerd. Na onthullingen van de Israelische kerntechnicus Mordechai Vanunu in 1986 wordt er in brede kring vanuit gegaan dat Israel beschikt over zeker 100 kernbommen.

Geholpen door de ruime beschikbaarheid van uranium in eigen land heeft Zuid-Afrika mogelijk al kernwapens kant en klaar opgeslagen. De meeste schattingen spreken van tien tot twintig stuks. Zuid-Afrika is het enige drempelland dat heeft verklaard tot het NPV te willen toetreden. Onderhandelaars hopen dat die toetreding binnenkort een feit wordt, als een oplossing is gevonden voor de prestigekwestie wie het eerst ondertekent: Zuid-Afrika of frontlijnstaten als Angola, Zimbabwe en Mozambique.

In Zuid-Azie is een kleine kernwapenwedloop gaande. India ontwikkelde al in een vroeg stadium een eigen kernwapen: in 1974 voerde het land een kernproef uit. New Delhi wilde zich in eerste instantie meten met kernwapenmogendheid China, maar de rivaal heet nu bovenal Pakistan.

Dat laatste land zag deze maand de hulp uit de Verenigde Staten geblokkeerd wegens de vorderingen bij de ontwikkeling van kernwapens. Volgens de vermaarde deskundige Leonard Spector van het onderzoeksinstituut Carnegie Endowment zou Pakistan desgewenst op korte termijn vijf tot tien kernbommen kunnen produceren. Homan stelt dat Pakistan wel een eigen kernwapen moet ontwikkelen wil het land de Indiase dreiging neutraliseren. Hij spreekt van een nieuwe wederzijdse afschrikking in Zuid-Azie waar een treffen door 'rationeel handelen' kan worden voorkomen.

Afschrikking

In het geval van Brazilie was ook steeds sprake van afschrikking: het buurland Argentinie is volgens deskundigen net iets verder gevorderd, hoewel beide regionale grootmachten nog wel enkele jaren nodig zullen hebben voor ze over eigen kernwapens beschikken. Twee jaar geleden verklaarde Spector: 'Nu Pakistan over de bom beschikt, is het stoppen van Argentinie en Brazilie de kritieke slag voor non-proliferatie'. Er is nu reden voor enig optimisme. Dank zij de democratisering in beide Zuidamerikaanse landen en de toenemende economische samenwerking lijkt ontwapening mogelijk. Een betrokken deskundige hoopt dat de Braziliaanse regering na Collors uitspraken het NPV uiteindelijk zal ondertekenen, waarna de druk op Argentinie toeneemt om hetzelfde te doen.

De Verenigde Staten tonen met het stopzetten van de hulp aan Pakistan dat ze veel belang hechten aan de non-proliferatie van kernwapens. Naarmate Washington in deze principieler wordt, groeien de ergernissen over de vermeende lankmoedigheid van Frankrijk. In Washington wordt getwijfeld aan de bewering van de Franse regering dat ze handelt in de geest van het NPV, ook al heeft Frankrijk het verdrag niet getekend. De Amerikaanse senator Glenn bijvoorbeeld hekelde begin dit jaar de levering door Frankrijk van een reactor en verrijkt uranium aan Irak, van reactors aan Zuid-Afrika en van technische kennis aan India. Parijs gaat ook in Pakistan een kerncentrale bouwen. Overigens levert China dat net als Frankrijk het NPV niet heeft ondertekend maar zegt te handelen in de geest ervan mogelijk eveneens een kerncentrale aan Pakistan.

Ook Brazilie kan rekenen op achterdocht in Washington. Te meer daar de gepensioneerde Braziliaanse brigade-generaal Hugo de Oliveira Piva in Irak blijkt te hebben geholpen bij de ontwikkeling van kernwapens. De generaal, die nauw betrokken was bij het Braziliaanse programma voor kernwapens, keerde deze maand met 20 medewerkers behouden terug uit Bagdad. De Braziliaanse regering was in grote verlegenheid gebracht. Collor kondigde wettelijke maatregelen aan die herhaling moeten voorkomen. Overigens kon hij niet nalaten op te merken dat hij blij was met het nieuwe bewijs 'dat Braziliaanse technologie concurrerend is in het buitenland'.