De harde schijf vol met verliefdheid; Brigitte Raskin en detekstverwerker

Een paar jaar geleden zong Andreas Burnier in de Boekenbijlage van Vrij Nederland de lof van haar Olivetti M 24, een van de produkten van wat zij betitelde als de 'nieuwste schrijfrevolutie', in het ironische besef overigens dat haar Olivetti later wellicht de 'T-Ford onder de computers' zou blijken. Een flink aantal schrijvers had zich, zo bleek uit deze zelfde bijlage, het tekstverwerken inmiddels eigen gemaakt. Kees van Kooten was een van de weinigen die zich afkerig betoonden van deze revolutie, die vooral een opstand lijkt tegen slordige kopij en tegen omslachtig knip- en plakwerk. Schrijven met behulp van een tekstverwerker is een nette en vooral ook snelle bezigheid. 'Een paar keer op wat knopjes drukken en het is voor elkaar', zo stelde Martin Schouten tevreden vast.

Was er vroeger alleen de onbeschreven bladzijde die de schrijver aanstaarde, nu dringt zich steeds meer het lege beeldscherm op met daarin een nerveus knipperende cursor. Ik zou niet durven zeggen of er wezenlijke verschillen zijn tussen papier en scherm en al helemaal niet of de nieuwe schrijfmethode betere of juist slechtere resultaten oplevert, maar het zou me niet verbazen als tekstverwerkende schrijvers zich machtiger en zelfbewuster voelen tegenover hun schepping dan hun met de hand schrijvende vakbroeders- en zusters. In elk geval willen ze die indruk graag wekken.

'Met de cursor ga ik op jacht naar wat me niet bevalt, om letters en zinnen te vernietigen', zo heet het strijdlustig in Stella Klein, de roman van Hermine de Graaf, die dit voorjaar verscheen. Zelfs de titelheldin moet hier op haar tellen passen, want haar bestaan hangt, met deze meedogenloze schrijftechniek, voortdurend aan een zijden draad. 'Een druk op de cursor en haar leven is voorgoed uitgewist'.

Verslaafd

Misschien is het wel zo dat met de computer een nieuw soort zakelijkheid haar intrede heeft gedaan in de literatuur. Het besef dat een tekst op elk gewenst moment en in een handomdraai gehalveerd, gewijzigd of verknipt kan worden en zelfs helemaal verdwijnen zonder dat er een haan naar kraait, zou invloed kunnen hebben op de status van de literaire schepping. Maar het zou evengoed kunnen dat deze bezinning op de veranderbaarheid van het kunstwerk maar van tijdelijke aard is en er misschien, in dit prille stadium, een wat overdreven voorstelling wordt gewekt van de veelzijdigheid van de tekstverwerker.

Dit is een lange inleiding op Overwinterdagboek, het tweede boek van Brigitte Raskin, dat, het zal niemand verbazen, overduidelijk tot stand kwam met behulp van een tekstverwerker. De hoofdpersoon meent zelfs 'verslaafd' te zijn aan haar scherm, waaraan zij dagelijks haar roerselen toevertrouwt. Zij verhult dan ook geenszins de aanschaf van een nieuw tekstverwerkingsprogramma. 'Het werkt sneller. Als ze flarden tekst opslaat, wacht het groene vierkantje bij het voorlopige eindpunt op het vervolg, niet vooraan zoals voordien, toen ze telkens als ze de draad weer opnam al het voorgaande bladzijde na bladzijde moest overlopen.' Schrijven staat voor haar gelijk met 'schrappen of scheuren', maar ze is zich ook bewust van de enorme mogelijkheden die een schrijver heeft. 'Sinds ze in een interview las dat Hugo Claus patience speelt als zijn werk niet vlot, denkt ze aan hem als zij de kaarten schudt en legt. Ze kijkt benieuwd naar elke derde kaart die ze mag draaien en maakt stoicijns een eind aan het spel als het niet lukt. Want je kunt altijd opnieuw beginnen en ieder spel garandeert je opnieuw alle kansen.'

Dit in de derde persoon geschreven Overwinterdagboek is een merkwaardig geval. Het is in hoge mate een 'schrijversboek', dat zich nogal bewust is van zichzelf, maar het is ook een dagboek waarin op de wijze van het gemiddelde dagboek de dagen, weken en maanden zich aaneenrijgen, zonder dat duidelijk wordt wie er op al deze informatie zit te wachten. Een ongestileerd samenraapsel is het van veel alledaagse observaties en aantekeningen. Er is een pijnlijke discrepantie tussen de taalliefde waarvan de jeugdboekenschrijfster getuigt en haar fletse woordkeuze, tussen haar literaire en intellectuele pretentie en de vrijblijvende notities waaruit dit dagboek is samengesteld. Op vrijdag 27 januari noteert zij bijvoorbeeld dit: 'Al om half tien 's morgens ging ze met nog een kop koffie voor haar scherm zitten, om te kletsen over de Amerikaanse tennisser Andre Agassi, die zopas door een Belgisch merk werd ingehuurd en met een grote foto in de krant stond.'

De kinderboekenschrijfster heeft zich voorgenomen om een 'grotemensenboek' te schrijven, maar wegens liefdesverdriet komt zij niet toe aan haar eigenlijke taak en neemt zij haar toevlucht tot het dagboek. De innerlijke tegenstrijdigheid van dit boek ligt vooral hierin dat het zich graag wil voordoen als een overwinning, maar toch vooral een nederlaag is. Een overwinning, omdat de schrijfster zich al tekstverwerkend heenzet over de vergeefse liefde die zij koestert voor zekere Jan, een ongeletterde druiventeler. ('Zelfs mijn verliefdheid wordt tekst, vult een harde schijf in plaats van mijn hart.') Een nederlaag, omdat dit dagboek het armzalige gevolg is van het mislukken van een literaire opdracht.

Het is onmogelijk om in dit dagboek iets anders te zien dat de impasse van Brigitte Raskin zelf, die zich na haar met de AKO-literatuurprijs gehonoreerde debuut, Het koekoeksjong, heeft willen bewijzen, maar aan schrijven nog niet lijkt toegekomen. Een genreloos tussending is het, zoals Het koekoeksjong eigenlijk ook al geen echte roman was, maar een mengsel van documentaire en enige verdichting. Hoewel ik haar debuut bepaald geen meesterwerk zou willen noemen, is het toch nog heel wat beter te verdragen dan zijn opvolger, alleen al omdat Raskin in Het koekoeksjong niet speciaal uit leek op literaire erkenning, die ze vervolgens wel meteen kreeg.

Overwinterdagboek is een boek bij gebrek aan beter, het gevolg van een roep om kopij waaraan beter niet voldaan had kunnen worden. Want als hier een ding duidelijk wordt, dan is het wel dat een tekstverwerker niet alleen snel kan wissen, maar ook rijkelijk veel bewaren.

Brigitte Raskin: Overwinterdagboek. Uitg. Meulenhoff/ Kritak. 99 blz. Prijs: fl.19,50.