Serene esthetiek bij jonge beeldhouwers

Na de Van Gogh-drukte deze zomer is met de tentoonstelling 'Beelden van afwezigheid, tekens van verlangen' de rust teruggekeerd in het Rijksmuseum Kroller-Muller. In tegenstelling tot de expressieve tekeningen van Van Gogh stralen de nu tentoongestelde werken van Anish Kapoor, Lili Dujourie, Shirazeh Houshiary en Fortuyn O'Brien een ingetogen poetische sereniteit uit.

De tentoonstelling opent met het beeld Brightness of Dawn, gemaakt door de van oorsprong Perzische kunstenares Houshiary (1955). Sinds 1983 is haar werk, dat net als dat van Kapoor tot de nieuwe Britse beeldhouwkunst wordt gerekend, enkele malen in Nederland te zien geweest, onder andere in Sonsbeek '86 en in Galerie Paul Andriesse in Amsterdam. Haar beeld in Kroller-Muller beslaat een hele wand. Het bestaat uit platen roestig brons met een verticale kier dievanaf de vloer tot aan het plafond reikt. De spleet is net breed genoeg om je hoofd in te steken. Wie dat doet ziet zijn spiegelbeeld in glimmend koper en ontdekt dat het om een dubbele wand gaat, verweerd en dof aan de buitenkant met een fysiek ontoegankelijk glanzend binnenwerk.

Het beeld Brightness of Dawn verleidde conservatrice Marianne Brouwer tot de volgende prozaische gedachte: 'Het aanbreken van de nacht door het eerste licht is daarom niet het beeld van een horizon maar dat van een opgericht moment, verticaal tussen hemel en aarde: dat wil zeggen dat het de uitdrukking is van een spirituele ervaring.' Haar tekst leunt zwaar op de titel van het beeld. Die geeft als het ware richting aan de manier waarop het werk beschouwd moet worden.

Alle andere kunstwerken in de tentoonstelling dragen eveneens sfeerbepalende titels. Die geven diepgang en betekenis aan het werk, maar staan meer vrijere interpretaties in de weg. Hoe essentieel titels zijn, onderstreepte de in India geboren Anish Kapoor (1954), die evenals Houshiary nu in Londen woont, onlangs in een interview naar aanleiding van zijn solo-presentatie in het Britse paviljoen op de Biennale van Venetie. Net als Marcel Duchamp beschouwt hij ze de titels het belangrijkste deel van het werk. Omdat het naar zijn idee niet meer mogelijk is abstracte kunst te maken, moet een kunstwerk wel van een naam worden voorzien om in de juiste context te kunnen worden geplaatst.

Kapoors hemelsblauwe Madonna's hangen wonderschoon in drievoud aan de maagdelijk witte wand. Het zijn reusachtige halve eierschalen, bedekt met een laag pure blauwe pigment. Een sterk visueel middel met dieptewerking, waarop de jong gestorven Franse kunstenaar Yves Klein ruim dertig jaar geleden het patent voorgoed voor zich leek te hebben opgeeist. Aanvankelijk was zijn blauwe wereld een bevrijding, maar naarmate Klein meer en meer overtuigd raakte van zijn messianistische taak in het leven en Oosterse filosofieen, ideeen over kannibalisme en christelijke wijsheden ging vermengen, werd het een obsessie.

Anish Kapoor lijkt hierop voort te borduren met zijn Madonna's. Zijn blauwe Mariabollen hebben iets beangstigends. De 'kosmische baarmoeders' zoals Brouwer ze noemt, lijken door het absorberend blauw eerder hongerig te zijn dan zwanger. Ze hangen met de opening gericht naar de toeschouwer en als je niet uitkijkt val je voorover in de blauwe poeder en breekt de schaal.

Ondanks het beklemmende karakter van Kapoors sculpturen lopen ze over van zinnelijke esthetiek. Datzelfde geldt voor het werk van de Belgische Lili Dujourie. Lege lijsten met schaduwen en draperieen in luxe materialen als fluweel en marmer spelen een weemoedig spel met de negentiende eeuw. Ook de installatie van Fortuyn O'Brien een negentiende-eeuws gestileerd prieeltje met coniferen in een emmertje is haast te mooi om waar te zijn, al zorgt de titel, een regel uit een liedje over picknickberen, hier voor een toepasselijke relativerende noot: If you go down in the woods today.

Tot voor kort werd van 'avantgarde kunst', een begrip dat voorlopig achterhaald is, altijd betwijfeld of het wel kunst was. Ze onttrok zich aan de regels van de heersende esthetiek en werd op grond daarvan vaak afgewezen. Bij mooie 'Beelden van afwezigheid, tekens van verlangen' kan geen sprake zijn van twijfel of afwijzing.