Chopinconcours betekent voor Polen onbetaalbare artistiekevrijheid

WARSCHAU, 18 okt. De Poolse hoofdstad Warschau is in de ban van het twaalfde Chopin-concours, het grootste piano-evenement ter wereld dat sinds 1927 elke vijf jaar wordt gehouden en waar telkens nieuwe virtuozen worden geboren. De Italiaan Maurizio Pollini won in 1960, de Argentijnse Martha Argerich in 1965 en de Pool Krystian Zimerman in 1975. De jury onder leiding van de Pool Jan Ekier heeft al zware weken achter de rug. Van het grote aantal deelnemers, 110 pianisten uit 37 landen, zijn er in de derde ronde vijftien geselecteerd. Inmiddels zijn de zeven pianisten geselecteerd om in de finale een pianoconcert van Chopin te spelen. Alle Poolse kandidaten zijn inmiddels afgevallen.

Het Chopinconcours is niet alleen een aangelegenheid van pianisten en enkele hooggeplaatste gasten uit het buitenland, onder wie de Japanse kroonprins en leden van de koninklijke families van Belgie en Spanje. Chopin ging in 1830, het jaar van de Poolse opstand tegen de overheersing van de Russische tsaar, naar Frankrijk en zag zijn land nooit meer terug. De Polen koesteren Chopin als de grootste componist van de Poolse natie die geboren in 1810 op 39-jarige leeftijd als balling in Parijs stierf aan tuberculose.

Voor de Polen weerklinkt in Chopins muziek patriottisme, romantiek en een verlangen naar het vaderland. Zijn geboortehuis in Zelazowa Wola, op vijftig kilometer van Warschau, is elke zondag een plek waar piano-liefhebbers naar de werken van Chopin luisteren en een bedevaartsoord voor Chopinologen. Chopin is begraven in Parijs, maar zijn hart rust in de Heilige Kruiskerk van Warschau en bij een standbeeld van Chopin in het Lazienki-park worden in de zomer piano-concerten gegeven: Polen is Chopin en omgekeerd.

De jury heeft in de eerste ronde een snelle selectie gemaakt, een kleine fout, een kleine hapering en de kandidaat kon vertrekken. 'We horen het verschil tussen een redelijke en goede vertolker van Chopin erg snel, ' zegt de Tsjech Ivan Klansky, lid van de jury. Bij de laatste vijftien (onder wie zeven Japanners) wordt het al moeilijker, en de finale is precisiewerk waarbij het niet alleen aankomt op het geluid, de melodie en de constructie, maar vooral op de 'innerlijke kenmerken' van de ballades, polonaises, mazurka's en twee pianoconcerten (in F-moll en E-moll) van de Poolse componist. 'Chopin brengt romantiek, nostalgie en veel emotionaliteit tot uitdrukking. De vertolkingen moeten die sfeer uitademen, ' aldus Klansky.

De meeste winnaars van de afgelopen elf Chopin-concoursen komen uit de Sovjet-Unie en Polen, een enkeling uit Frankrijk, de VS of Vietnam. In 1985 won de Rus Stanislav Boenin, in 1975 de Pool Krystian Zimerman. De jury kijkt echter niet vreemd op dat de helft van de overgebleven Chopinvertolkers uit Japan komt. 'In Europa krijgt de esthetische benadering de overhand, ten koste van de emotie en de romantiek. Dit proces volstrok zich eerst in West-Europa, maar is nu ook in Oost-Europa zichtbaar. In Japan ligt de nadruk in de piano-muziek op het emotionele, op het Seelische und Zartliche. Ook in de pianomuziek verschuift volgens velen het zwaartepunt naar Japan en de experts in Warschau zijn niet verrast als de winnaar van het twaalfde Chopin-concours uit het Verre Oosten komt.

Veel Polen vergelijken het twaalfde concours met het vierde in 1949, het eerste na de oorlog. Het was een hoogtepunt voor de Poolse cultuur, die met pijn en moeite de aanslag van de nazi's had overleefd. Hitler wilde Polen als natie vernietigen, de Polen tot slaven maken. Het concours van 1949, dat werd gewonnen door een Poolse, was een bewijs van kracht, een teken van overleven. Het twaalfde Chopin-concours is weer het eerste in een niet-communistisch Polen, het eerste zonder de storende aanwezigheid van een partijleider en een minister van cultuur die 'het regime vertegenwoordigt'. Voor de juryleden is de nieuwe situatie een hele opluchting. 'Alle gevoeligheden zijn voorbij, de kleine fricties en irritaties met de staatsdienaren, ' zegt Klansky, die muziek doceert aan de universiteit van Praag. Hij heeft geen van zijn studenten onder de laatste vijftien. 'Veel jonge musici hebben vorig jaar meegedaan aan de omwenteling, de revolutie. Ze hebben niet geoefend en zijn de straat opgegaan. Ze maakten dus achter de piano in Warschau geen kans.' De professor uit Praag gaat ervan uit dat de politieke verandering in Oost-Europa ook de muziekwereld zal beinvloeden, voorheen immers een veilig terrein voor verbeelding en eigen initiatief. 'Veel jongeren zijn in de muziek gevlucht omdat de dagelijkse werkelijkheid grijs en grauw was. Het gevaar bestaat dat het gevoel van vrijheid plaatsmaakt voor de wens naar consumptie, naar het materiele. Voor de Chopin-muziek is dat geen goed vooruitzicht, maar waarschijnlijk komt de romantiek, de emotie in een latere fase weer terug.'

Nu de finale in zicht is, beginnen de inwoners van Warschau zich intensiever voor het concours te interesseren. De televisie zendt de optredens uit, de kranten staan er vol over en de Polen laten hun voorkeuren horen. Ze leven mee met het evenement. De afgevallen kandidaten mogen gedurende het concours in Warschau blijven, zij het op eigen kosten. Voor de pianist uit de VS of West-Europa levert dat weinig problemen op, maar de ex-kandidaten uit Zuid-Amerika, Afrika en Azie zitten doorgaans minder goed bij kas. De Polen brengen hen onder in gastgezinnen: een verzoek levert honderden reacties op.

Veel muziekliefhebbers hebben echter bezwaren tegen de organisatoren van het concours die voor het eerst 'de vrije markt' hebben ingevoerd in de concertzaal. Een toegangskaartje, vroeger voor velen zeer betaalbaar, kost nu honderden dollars, een passepartout voor het hele concours zelfs duizend dollar of 1700 gulden. Voor Polen, waar het gemiddelde inkomen per maand een miljoen zloty (170 gulden) bedraagt, is dat een wel erg hoog bedrag. De organisatoren wijzen echter op de hoge kosten.

De winnaar van het concours kan zich miljonair noemen, al zal hij snel merken dat Polen een periode van hyperinflatie achter de rug heeft. Stanislav Boenin kreeg in 1985 een bedrag van 200.000 zloty. De winnaar van het twaalfde Chopin-concours zal een bedrag ontvangen van twintig miljoen zloty: tweeduizend dollar of 3400 gulden.