Schijn bedriegt

DE ECONOMISCHE plannen van Michail Gorbatsjov lijken een recept voor ruzie ruzie met radicale hervormers als Stanislav Sjatalin, de auteur van het 500-dagenplan, en ruzie met de vijftien Unierepublieken, de Russische republiek van Boris Jeltsin voorop. Gorbatsjovs economische scenario immers wijkt aanzienlijk af van het hunne: het is vager, trager, minder doortastend, het voorziet in een zeer geleidelijke in plaats van een radicale overgang naar het systeem van de vrije markt en in een geleidelijke in plaats van radicale ontmanteling van de bureaucratische structuren en het voorziet vooral in de handhaving van veel meer zeggenschap van het centrum dan de Unierepublieken lief is. Als het aan Gorbatsjov ligt kunnen de staatsbedrijven nog jarenlang staatsbedrijven blijven en ook nog jarenlang genieten van de subsidies die de doelmatigheid van de produktie en de modernisering van de bedrijven in de weg staan.

Het is dus nauwelijks een wonder dat Boris Jeltsin gisteren al direct hoog van de toren blies, Gorbatsjov van veel lelijks beschuldigde en zijn plannen van tafel veegde met de reuzenzwaai die de wereld van deze Siberische doordouwer gewend is. Gorbatsjovs plannen staan haaks op de 500-dagenversie van Sjatalin die Jeltsins eigen parlement heeft aanvaard. Jeltsin voert aan terecht, niet alleen volgens de criteria van de economische logica maar ook gezien de ervaringen in Oost-Europa met gefaseerde en halfslachtige hervormingen dat een synthese tussen het radicale plan van Sjatalin en de voorzichtige variant van premier Ryzjkov (en dat wil Gorbatsjovs plan zijn), onmogelijk is: men privatiseert de grond of men privatiseert die niet, en wie die niet privatiseert lost het probleem van de landbouw niet op, en dus ook niet het probleem van de lege winkels, om maar een voorbeeld te noemen. Half hervormen is nog geen enkel Oosteuropees land gelukt.

MAAR SCHIJN zou best kunnen bedriegen. Want zijn boosheid ten spijt presenteerde Jeltsin gisteren enkele varianten die de Russische republiek zou kunnen volgen vis a vis Gorbatsjovs plan: Rusland kan zich, radicaal of minder radicaal, van de Sovjet-leider afwenden en op eigen houtje het 500-dagenplan uitvoeren, het zou ook met de Unie kunnen praten zodra die een 'coalitieregering' heeft.

Met die varianten maakt Jeltsin duidelijk dat het politieke en het economische debat nog niet is afgerond: zijn boosheid van gisteren was enerzijds bedoeld als schot voor Gorbatsjovs boeg en anderzijds als een signaal naar de ongeduldige en gefrustreerde achterban.

Dat het debat nog niet is afgerond blijkt ook uit de opmerkelijke terughoudendheid waarmee de leiders van de vijftien Unierepublieken na hun gesprek met Gorbatsjov op zaterdag naar men mag aannemen over dit onderwerp zich in het openbaar van commentaar hebben onthouden. De deur staat nog altijd op een kier, de plannen zijn nog altijd voorlopig.