Jeltsin valt plan van Gorbatsjov aan; Machtsstrijd in Sovjet-Unie om economie

MOSKOU, 17 okt. Het economische hervormingsplan dat president Gorbatsjovvan de Sovjet-Unie vrijdag in het parlement zal verdedigen, is onmiddellijk uitgemond in een machtsstrijd tussen Gorbatsjov en de radicale hervormers rondom de Russische leider Boris Jeltsin.

In een eerste reactie zei Jeltsin meteen dat het beleid van Gorbatsjov tot een 'catastrofe' zal leiden. De politieke tegenstellingen spitsen zich vooral toe op de weigering van Gorbatsjov om de centrale Unie nagenoeg geheel te decentraliseren, nu al een exact tijdschema vast te leggen en minder uitdrukkelijk te streven naar privatisering van de grond.

Het beleidsplan van Gorbatsjov is gisteren naar buiten gebracht door parlementariers uit de commissies van de Opperste Sovjet die het ruim zestig pagina's tellende stuk eerder op de dag onder ogen hadden gekregen.

Gorbatsjov heeft gekozen voor een 'synthese' van enerzijds het programma van zijn economische raadsadviseur Sjatalin, dat de Russische federatie (RSFSR) onder leiding van Jeltsin al tot leidraad van haar beleid heeft aanvaard, en anderzijds de veel terughoudender voornemens die Sovjet-premier Ryzjkov dit voorjaar presenteerde.

Het programma van Gorbatsjov is in belangrijke mate het werk van zijn economische adviseur Abel Aganbegjan. Het heeft in principe dezelfde doelstellingen als het radikalere 'vijfhonderd dagenplan' van de groep rondom Sjatalin, maar het wordt politiek anders uitgewerkt.

Gorbatsjov wil de centrale macht in geringere mate decentraliseren. De Unie zou volgens hem een groot aantal bevoegdheden moeten behouden. Moskou zou niet alleen greep moeten houden op de defensiepolitiek, die in de Sovjet-Unie volledig is verweven met de zware industrie, maar ook op de energievoorziening, de infrastructuur en het monetaire beleid.

Een nieuw op te zetten Nationale Bank, waarin overigens ook de staatsbanken van de verschillende deelrepublieken zouden moeten deelnemen, zou verantwoordelijk moeten zijn voor het monetaire beleid. Op deze manier wil de president niet alleen zijn eigen positie beschermen maar hoopt hij zich waarschijnlijk ook te verzekeren van de medewerking van de centrale bureaucratie en machtsapparaten als het leger en de KGB, die zich tot nu toe bij monde van Sovjet-premier Ryzjkov hebben verzet tegen een te drastische decentralisatie van de staat.

Pag.13: Vervolg

Pag.9: Hoofdartikel

Anders dan in het vijfhonderd dagenplan van Sjatalin wenst president Gorbatsjov van de Sovjet-Unie de overgang naar de markteconomie niet exact op de datum nauwkeurig vast te leggen. Hij wil de transformatie in 'vier fases' zien te verwezenlijken.

Doel is in zijn programma eveneens een vergaande privatisering van het staatseigendom en liberalisering van de markt.

In de eerste fase heeft volgens het plan-Gorbatsjov het terugdringen van het begrotingstekort (volgens de huidige officiele koers tegen de vijfhonderd miljard gulden) tot maximaal 2,5 tot 3 procent van het bruto nationaal produkt (honderd tot 160 miljard gulden) prioriteit.

In deze tijdspanne is tevens de verhoging van de spaarrente en een hervorming van het kredietstelsel aan de orde en moet een begin gemaakt worden met de privatisering van de staatseigendommen.

In de tweede fase moeten de prijzen voor een groot aantal consumptiegoederen omhoog. De prijzen van essentiele levensbehoeften (zoals brood, zuivel, vlees, suiker, medicijnen en schoolartikelen) blijven echter vast en door de staat gecontroleerd.

In de derde fase kunnen ook deze prijzen langzamerhand vrijgegeven worden. In de vierde periode zou de privatisering afgerond moeten worden.

Het programma van Gorbatsjov verschilt hierin dat het deze fases niet nader bepaalt en dat de hele overgangsperiode anderhalf tot twee jaar beslaat, wat ruim tweehonderd dagen meer zou zijn dan wannneer het Sjatalin-programma precies op tijd zou worden uitgevoerd.

Bovendien heeft de president de privatisering uitgesmeerd over deze anderhalf tot twee jaar. Sjatalin wilde dat in de eerste honderd dagen al zien te realiseren.

Volgens Viktor Koetserenko, de voorzitter van de begrotingscomissie van de Opperste Sovjet, is het programma van Gorbatsjov 'realistischer' omdat er niet van moet worden uitgegaan dat de bevolking al haar 'spaartegoeden', die volgens verschillende schattingen bij gebrek aan consumptie-mogelijkheden een reusachtige omvang hebben aangenomen, onmiddellijk zal omzetten in aandelen.

In tegenstelling tot het vijfhonderd-dagenplan doet Gorbatsjov ook geen ondubbelzinnige uitspraak over de privatisering van de grond, ideologisch en economisch een der hachelijkste problemen van de door nagenoeg iedereen bepleite overgang naar de markteconomie.

De president wil de privatisering van de grond niet opleggen maar overlaten aan de boeren en lagere overheden. Met dit laatste loopt hij het risico dat er weinig van de privatisering van de agrarische sector terecht komt als het management van de kolchozen en sovchozen (collectieve boerderijen), om bureaucratische redenen, niet willen meewerken en de boeren hun eigen lapje prive-grond, dat ze nu naast de collectieve boerderijen voor eigen gebruik bewerken, prefereren boven geheel vrij ondernemerschap.

En anders dan het programma van Sjatalin en de Russische federatie wil de president ook niet onmiddellijk alle staatssubsidies aan slecht renderende industrieen en landbouwbedrijven staken. Dat zou, aldus Koesterenko, slechts tot 'massale faillissementen' en dus tot 'chaos' voeren.

Onmiddellijk nadat het plan van Gorbatsjov uitlekte, ging Boris Jeltsin tot de tegenaanval over. Na ruim drie weken afwezigheid wegens een hersenschudding, die hij bijna een maand geleden had opgelopen bij een aanrijding in het centrum van Moskou, verscheen Jeltsin gisteravond onverwacht ineens in het Russische parlement om er als voorzitter (dat wil zeggen als 'president') een verklaring af te leggen.

's Ochtends had zijn vice-voorzitter Roeslan Chazboelatov nog verklaard dat Jeltsin 'ernstig ziek' was en nog een paar dagen weg zou blijven. Een mededeling die in de wandelgangen van het Russische parlement niet door iedereen werd geloofd omdat de laatste dagen steeds hardnekkiger het gerucht was gaan circuleren dat Jeltsin gewoon overspannen was uit verbittering en woede over de 'volmachten' die zijn concurrent Gorbatsjov vorige maand van het centrale parlement had gekregen.

Volgens Jeltsin was hij naar het Russische parlement gekomen omdat het nu 'dringend nodig' was. Gorbatsjov, zo zei hij, was er op uit Ruslands eigen economische beleid te 'saboteren'. Uitvoering van het presidentiele programma zou in zijn ogen slechts leiden tot het 'behoud van het administratief-bureaucratische systeem' en dus tot 'catastrofe' en 'chaos'.

Jeltsin ontvouwde drie de mogelijke antwoorden ('varianten') die het Russische parlement volgens hem zou kunnen geven. Allereerst, zo verklaarde Jeltin, zou de Russische federatie nu geheel op eigen kracht verder kunnen gaan, inclusief eigen munteenheid, douane, dienstplicht en leger. Mocht Rusland deze variant, die 'duur en gecompliceerd' zal zijn, zo waarschuwde hij, liever niet uitproberen, dan zou het parlement er ook voor kunnen kiezen om nu zijn eigen beleid (het onversneden Sjatalin-programma) uit te voeren, zonder acht te slaan op het centrum, omdat dan 'binnen een half jaar' toch duidelijk wordt dat het programma van Gorbatsjov nergens toe leidt. Tot nu toe heeft de Russische regering daarmee geen begin willen maken, omdat ze dat niet buiten de Unie om aandurfde.

Maar in dezelfde toespraak maakte Jeltsin tegelijkertijd duidelijk dat het dreigement vooral voor de politieke buhne was bestemd, in de hoop zo te voorkomen dat de Opperste Sovjet bij de plenaire behandeling vrijdag en zaterdag concessies richting Sovjet-premier Ryzjkov zou doen.

Hij legde ook nog een andere kaart op tafel. Temidden van deze scherpe woorden, riep Jeltsin het parlement van de Unie namelijk expliciet op tot een 'dialoog'. Hij verklaarde openlijk genegen te zijn tot samenwerking met Gorbatsjov als de laatste op zijn beurt bereid zou zijn een nieuw 'reeel coalitie-kabinet' samen te stellen dat het 'radikale hervormingsprogramma' serieus wil uitvoeren.

Deze opmerking spoort met een eerdere opmerking van Anatoli Dzachova, de derde man in de top van de CPSU, die een week geleden op een persconferentie na afloop van het plenum van het Centraal Comite van de partij liet doorschemeren dat er momenteel wordt gewerkt aan een 'reconstructie van de regering'.

Bij diezelfde gelegenheid zei waarnemend secretaris-generaal Vladimir Ivasjko dat de CPSU in principe bereid zo zijn tot een 'coalitie' met andere partijen. En Sjatalin, die behalve econoom ook lid is van de 'presidentiele raad' van Gobartsjov, maakte daar vorige week bij zijn bezoek aan de Verenigde Naties ook al gewag van.