Fouten van de rechterlijke macht hebben ernstigeconsequenties; Geloofwaardigheid staat op het spel

ROTTERDAM, 16 okt. 't Is ongelooflijk en ik vind het vreselijk triest. Natuurlijk, overal waar mensen werken worden fouten gemaakt, maar hier hebben ze ernstige consequenties.'

Zijn stem verraadt ingehouden woede. De Amsterdamse hoogleraar straf- en procesrecht mr. T. M. Schalken is kwaad nadat gisteren bekend werd dat drie verdachten van ernstige misdrijven wegens procedurefouten door de Amsterdamse rechtbank op vrije voeten zijn gesteld. 'Fouten! Ze worden overal gemaakt, maar dat is geen excuus. Ik begin het gevoel te krijgen dat niemand binnen de rechterlijke macht zich nog verantwoordelijk voelt voor wat er gebeurt.'

Fouten, ze worden al jaren gemaakt. Een greep: in juni 1987 werd 'spionne' Ellen T. op vrije voeten gesteld omdat een formeel zinnetje in een proces-verbaal was vergeten. In september van dat jaar vroeg procureur-generaal Den Os bij het gerechtshof in Den Haag in twaalf zaken vrijspraak omdat de desbetreffende dossiers zoek waren. Het Amsterdamse Gerechtshof oordeelde begin vorig jaar dat de huiszoeking in het kraakpand waar RaRa-verdachte Rene R. woonde, onrechtmatig was geschied: Rene werd vrijgelaten.

Dit voorjaar bleek een inwoner uit Haarlem 115 dagen ten onrechte in een gevangenis te hebben gezeten door een administratieve fout van justitie. In april moest een man worden vrijgelaten door een communicatiefout tussen de griffies van de rechtbank en het gerechtshof in Arnhem. En onlangs nog werd de man die tot twaalf jaar was veroordeeld wegens moord op de Turkse vakbondsleider Nihat Karaman wegens een procedurefout op vrije voeten gesteld.

Schalken: 'Wat mij zo verontrust is dat binnen de rechterlijke macht zo lauw wordt gereageerd op dit soort situaties. Het lijkt alsof er sprake is van een gewenningsproces. Maar intussen staat de geloofwaardigheid van ons rechtssysteem hoe langer hoe meer op het spel.'

Die geloofwaardigheid hangt nauw samen met de kwaliteit van het systeem en juist daar schort het volgens Schalken aan. 'Management is ongeveer het toverwoord geworden om de kwaliteit van de rechterlijke macht op te krikken. Maar managers dragen snelle pakken en geen toga's. Ik vind dat iedereen gewoon heel serieus z'n werk moet gaan doen. Het openbaar ministerie moet zich bezig houden met de gang van zaken op de zitting, moet wat minder in de vergaderzaal zitten en meer in de rechtszaal aanwezig zijn. Het is de taak van het OM om mede de kwaliteit van de procesvoering te bewaken. Nu wordt de Amsterdamse rechter-commissaris van alles aangewreven maar het gaat niet alleen om hem. De medewerkers van het parket, de advocaat, de rechters: iedereen ziet de dossiers en iedereen moet alert zijn.'

De Haagse advocaat mr. G. Spong noemt het besluit van de Amsterdamse rechtbank terecht. 'Natuurlijk is het betreurenswaardig dat er fouten zijn gemaakt maar dat laat onverlet dat niet getornd mag worden aan het grondbeginsel dat recht wordt toegepast zonder aanziens des persoons. De beslissing van de Amsterdamse rechtbank om de drie verdachten vrij te laten toont aan dat er niet wordt gesjoemeld. Dat geeft vertrouwen in de rechter. Wat niet betekent dat wij staan te juichen wanneer bijvoorbeeld een moordenaar door een vormfout op vrije voeten komt.'

Volgens de Amsterdamse persofficier mr. L. de Wit zijn de zaken niet van de baan, de verdachten zullen wel degelijk voor de rechter moeten verschijnen. Of ze dat ook doen is een tweede. Schalken: 'Ik ben daar niet zo zeker van, met alle gevolgen van dien. Recidive bijvoorbeeld.' Spong: 'Als het een zaak is waar wat in zit, kan de client maar beter wel komen. De advocaat mist namelijk in beginsel de bevoegdheid om verweren voor te dragen bij afwezigheid van de client'.

Wanneer de verdachten worden gedagvaard kunnen zij in vrijheid hun proces voeren tot in de hoogste instantie. Daarmee kan anderhalf jaar gemoeid zijn.

Om de geloofwaardigheid van de rechterlijke macht niet nog meer te ondermijnen moet deze worden uitgebreid, aldus Schalken. Hij praat dan over een bedrag van honderden miljoenen dat daarvoor zou moeten worden uitgetrokken. 'Als samenleving hebben wij er nog steeds te weinig voor over. Terwijl iedereen weet dat er een betere procesbewaking moet komen en dat een betere regeling van de dossiers niet alleen een papieren zaak is, maar dat daar menskracht voor nodig is. Steeds wordt geroepen dat de wet moet worden gewijzigd, maar het gaat gewoon om praktische oplossingen.'