Verdiend

OP HET EERSTE GEZICHT is het vreemd: met Michail Gorbatsjov krijgt een leider de Nobelprijs wiens beleid in eigen land inmiddels zo impopulair is dat niet veel Sovjet-burgers zouden rouwen als hij morgen zou verdwijnen. Onder het presidentschap van Gorbatsjov gaan etnische groepen elkaar te lijf, is de economie geheel vastgelopen, is aan alles gebrek, van toiletpapier tot wederzijdse tolerantie en van zeep tot denkbeelden, en glijdt de Sovjet-Unie af naar de chaos en misschien zelfs naar een burgeroorlog. De president, uitgerust met vergaande volmachten, wekt de indruk de problemen allang niet meer meester te zijn. Aarzeling kenmerkt het beleid op een moment waarop aarzeling wel het laatste is dat de Sovjet-Unie van nut kan zijn. Toen Andrej Gromyko hem vijf jaar geleden voordroeg als nieuwe leider van de communistische partij waarschuwde hij: de nieuwe man heeft een beminnelijke glimlach, maar hij heeft ook ijzeren tanden. Van die ijzeren tanden heeft de wereld al een tijdje niets gezien.

Niettemin: als iemand de Nobelprijs verdient, dan Michail Gorbatsjov. Wat hij heeft gepresteerd, voor de wereldvrede en voor de bevrijding van Oost-Europa, kan al geruime tijd historisch worden genoemd. Het decennium voor Gorbatsjovs aantreden werd nog gekenmerkt door wantrouwen tussen Oost en West, door verbale agressie, door almaar oplopende defensiebegrotingen en uitbreiding van het nucleair potentieel. In de VS trad een president aan onder de vlag van een kruistocht tegen 'het rijk van het kwaad' en dat rijk zelf raakte verstrikt in een nieuw dramatisch avontuur, de oorlog in Afghanistan.

VIJF JAAR NA dat aantreden is de wereldgeschiedenis gewijzigd, is de kaart van Europa gewijzigd en ziet de Sovjet-Unie er anders uit. Zeker: het beeld van de Sovjet-Unie wordt gekenmerkt door chaos en misere, maar dat is de erfenis van zeventig jaar wanbeheer en niet het resultaat van het werk van de eerste Sovjet-leider sinds de jaren dertig die dictatuur dictatuur, verstarring verstarring en leugens leugens noemt.

Het was Gorbatsjov die een eind maakte aan de oorlog in Afghanistan. Het was Gorbatsjov die de Zivilcourage opbracht om het initiatief te nemen tot de beeindiging van de heilloze spiraal van de Koude Oorlog, die president Reagan tot medewerking bewoog en die met hem en met zijn opvolger Bush de resultaten bereikte waarop de wereld al zo lang wachtte. Oost en West hebben zich verzoend, NAVO en Warschaupact hebben hun militaire zin verloren, en dat is in hoge mate het werk van Gorbatsjov.

HET WAS Gorbatsjov die in eigen land de partij en de militairen kortwiekte, politieke gevangenen vrijliet, Sacharov uit zijn ballingsoord haalde, Stalins slachtoffers rehabiliteerde en de censor naar huis stuurde. Het was ook Gorbatsjov die de oostelijke helft van Europa bevrijdde, omdat hij anders dan Brezjnev c.s. niet langer bereid was de regimes daar met tanks en troepen te steunen toen de volkeren in de voormalige satellietstaten opstonden. De Oosteuropese regimes zouden ook zonder Gorbatsjovs afzijdigheid wel zijn gevallen maar later, veel later, en het zouden ook geen fluwelen revoluties zijn geweest. Het was Gorbatsjov die de Duitsers in staat stelde een eind te maken aan veertig jaar deling. En wat die Duitsers, wat de Polen, Hongaren en Roemenen met hun nieuwe vrijheid doen mag soms problematisch lijken, ze hebben in elk geval hun lot in eigen hand kunnen nemen en ook dat vooral dankzij Michail Gorbatsjov. Als Le Duc Tho en Kissinger de prijs verdienden voor het beeindigen van de oorlog in Vietnam en Begin en Sadat voor hun historische verzoening, verdient Gorbatsjov de prijs zeker.