Toneel over toneel is speels maar ook ernstig drama

De ene speler praat over de oogarts en de andere speler tast naar zijn bril: eerste kunstgreep.

Een groot Duits naoorlogs acteur eet als een schoolkind snoepjes: de oude toneelkunst wordt ontluisterd.

Een alziend oog, rustend op een plastic handpalm, kan praten: nog een kunstgreep.

Uit een levensgrote reproduktie van Hopper's Nighthawks stappen acteurs te voorschijn: een schilderij als schouwburg. (Maar wat heeft New York met het Berlijn van Botho Strauss te maken?)

Het toneel is repetitieruimte en huiskamer en garderobe en speelvloer. Maar wat is werkelijk in Bezoekers van Botho Strauss bij Het Nationale Toneel in de regie van Hans Croiset?

Ik heb het uitgesleten beeld van het blikje Droste-cacao nodig om de voorstelling te toetsen op haar werkelijkheidsgehalte. Welk beeld trekt de meeste aandacht: het blikje zelf of de afbeelding ervan op het blikje? Kan Bezoekers als toneelvoorstelling enige aanspraak maken op betekenisvolle waarachtigheid of is het allemaal een virtuoos spel met spiegelingen, kunst die kunst citeert, de zaal als decorstuk op de toneelvloer, acteurs die uit hun rol tuimelen en tegelijkertijd de conventie nastreven van acteurs die uit hun rol tuimelen? Vragen die zich niet zo nadrukkelijk zouden opdringen als er in de diepte van het stuk niet een zin zou schuilen, bijna onvindbaar, waar kennelijk alles om draait. Vier woorden bevat die zin, en een jonge bevlogen acteur (Peter Blok) durft ze niet tegen zijn geliefde uit te spreken: 'Ik hou van je.'

De taal speelt met de mens en de mens speelt met de taal. Een toneelspeler, zo meegaand in de spraak van anderen, is niet tot oprechtheid in staat. Tot zover gaat Bezoekers over de wanhoop van de toneelspeler. Tegenover de jonge acteur (hij lijkt Kostja wel uit De Meeuw) staat de oude maar niet briljante oude acteur (Andre van den Heuvel), de massieve man van het vak. Tussen hen in is de regisseur (Hans Ligtvoet) niet meer dan een zandkorreltje dat af en toe wat knarst. De enige die nog iets van zuiverheid en toegevendheid in de liefde kent is de garderobejuffrouw; zij manipuleert een derde bezoeker terug de zaal in en dat betekent ook dat ze hem voor het theater wil behouden, want zij is ook toneelspeelster dus kan het met de liefde misschien nog iets worden. Schering en inslag, avondvullend bovendien, dit spel met schijn en werkelijkheid.

Strauss weet met trefzekere, vaardige dialogen de toeschouwer te verleiden een entree te maken in zijn spiegelpaleis. De regie moet de woekering van symbolen eerder inperken dan benadrukken. Hans Croiset heeft nadrukkelijk een contrast aangebracht tussen speelstijl en vormgeving; is de eerste licht, komediantesk en speels, de tweede is monumentaal en beladen met betekenissen.

Ontwerper Jos Groenier heeft de speelruimte in drieen opgesplitst: we zien gelijktijdig 'tussen de coulissen', 'voor het voetlicht' en 'over het voetlicht'. Dus: kale ruimte van het toneelhuis, speelvloer, zaal.

Tegelijk wemelt het van de verwijzingen naar de eigen Koninklijke Schouwburg, tot en met de stem van directeur die uit de hemel klinkt zoals jaren geleden bij de Hamlet de stem van Paul Steenbergen uit de hoogte tot de bezoekers afdaalde. Op de adem van Strauss is Hans Croiset pleitbezorger van toneel dat zichzelf ernstig neemt, gespeeld door een aantal sterke acteurs die een zaal weten te beheersen. De cerebrale abstractie van het gegeven maakte het voor de toeschouwer niet altijd mogelijk onderdeel uit te maken van de voorstelling, zoals vorig seizoen kon bij De Tijd en het Vertrek. Maar het gedachtenspel op hoog niveau dat Bezoekers vertolkt heeft voldoende kracht en raadselachtigheid om nog geruime tijd als maatstaf te fungeren bij andere voorstellingen dit seizoen: toneel over toneel heeft wel degelijk een dramatische betekenis. Strauss toont ons de achterkant van een toneelstuk, de knopen aan de onderzijde van het tapijt, heel de wirwar van intenties die in het ideale geval leidt tot het volmaakte kunstwerk.

    • Peter Blok
    • Nelleke van Maaren
    • Hans Croiset
    • Kester Freriks Voorstelling
    • den H
    • Josee Ruiter E.A. Gezien 12
    • Jos Groenier