VIND DE BISMARCK!; Onderwatergeoloog Robert Ballard over zijnspeurtocht naar gezonken schepen

Bijna vijftig jaar geleden is het nu dat Sir Winston Churchill het historische bevel ' Sink the Bismarck!' gaf. De toenmalige Britse minister van Marine was woedend omdat de Bismarck, het paradepaard van de Duitse marine, de Britse slagkruiser Hood tot zinken had gebracht. Bijna alle opvarenden van de Hood kwamen daarbij om. De woorden van Churchill vormden het begin van een spectaculaire achtervolging van de Bismarck door de Britse marine die drie dagen later, op 27 mei 1941, eindigde met de ondergang van Hitlers slagschip. De Bismarck zonk duizend kilometer ten westen van de Franse havenstad Brest naar de bodem van de Atlantische Oceaan. Slechts 115 van de 2206 bemanningsleden brachten het er levend vanaf.

De vijftigduizend ton wegende Bismarck was het grootste oorlogsschip van het Hitlertijdperk en werd als onoverwinnelijk en onzinkbaar beschouwd. Het gloednieuwe schip was in het geheim vertrokken met de opdracht via een noordelijke route de Atlantische Oceaan te bereiken en daar zeven maanden lang zoveel mogelijk Britse schepen tot zinken te brengen. Hitler was tegen het plan omdat hij de kans op ontdekking te groot vond. Inderdaad vonden de Engelsen het schip al vrij snel. De jacht op de Bismarck, de nog net verijdelde ontsnapping, de daarop volgende zeeslag en de nachtmerrie die zich aan boord afspeelde - het is een van de meest tot de verbeelding sprekende episoden uit de Tweede Wereldoorlog. De gebeurtenissen vormden stof voor een film die Churchills woorden als titel meekreeg en uitpuilende zalen trok.

Vorig jaar kwam de Bismarck weer in het nieuws toen een groep onderzoekers onder leiding van de Amerikaanse onderwatergeoloog dr. Robert D. Ballard (48) na een lange zoektocht het wrak vond en met fascinerend fotomateriaal terugkeerde. Vier jaar daarvoor had hetzelfde team het wrak van de Titanic gelokaliseerd, het onfortuinlijke passagiersschip dat in 1912 verging na een aanvaring met een ijsberg. Ballard schreef indertijd twee boeken over zijn speurtocht naar de Titanic, waarvan over de hele wereld meer dan 1,3 miljoen exemplaren zijn verkocht. Inmiddels heeft hij ook een boek over de Bismarck geschreven, dat de afgelopen week is verschenen in negen talen: het originele Engels en verder in het Deens, Duits, Frans, Italiaans, Japans, Nederlands, Noors en Spaans. De totale oplage bedraagt 345.000 exemplaren. De Nederlandse editie kreeg de titel Op het spoor van de Bismarck.

OOGGETUIGEN

Het boek beschrijft niet alleen de pogingen van Ballard en zijn team om het wrak te vinden, maar gaat ook gedetailleerd in op de gebeurtenissen in mei 1941. Voor het historische deel verleende de Canadese schrijver Rick Archbold assistentie. Beide onderdelen vormen vlot en spannend leesmateriaal. Ooggetuigeverslagen geven het boek een extra dimensie. Anders dan bij de Titanic kon Ballard, zowel aan Britse als aan Duitse kant, nogal wat mensen opsporen die nog levendige herinneringen hadden aan het gebeuren.

Het boek bevat ongeveer vierhonderd illustraties in kleur en zwart-wit, waaronder historische foto's, reconstructietekeningen en onderwateropnamen van het wrak. Ballard zelf is prominent in tekst en fotomateriaal aanwezig, maar echt storend is dat niet. In de Nederlandse versie zijn kleine coupures aangebracht op plaatsen in de tekst waar Ballard op nogal on-Europese wijze uitwijdt over zijn priveomstandigheden. Bovendien is afgestapt van de ik-vorm die hij in het Engels gebruikt.

Ballard, die de afgelopen weken als een razende door Europa toerde om zijn boek te promoten, was woensdag, tussen Parijs en Kopenhagen door, een halve dag in Nederland. In een gesprek uitte hij zijn verbazing over een merkwaardige omissie in het Duitse boek. Ballard: ' De Duitsers hebben de foto weggelaten waarop alle 1400 bemanningsleden van de Hood staan afgebeeld. Op drie na kwamen die allemaal om het leven na een voltreffer van de Bismarck. De enige verklaring die ik ervoor heb, is dat de Duitsers hun lezerspubliek niet wilden laten zien hoeveel slachtoffers ze zelf hebben gemaakt.'

De Titanic en de Bismarck hadden een paar dingen gemeen. Beide vergingen op hun eerste reis. Beide waren reusachtige schepen, die onzinkbaar werden geacht. Overlevenden van de Bismarck herinneren zich dat ze het schip beschouwden als 'een drijvende levensverzekering' om veilig de oorlog door te komen. Zowel de Titanic als de Bismarck ligt op grote diepte. De Bismarck kwam 4790 meter diep terecht op de helling van een uitgedoofde onderzeese vulkaan, waar het een enorme aardverschuiving veroorzaakte. Het schip, dat nog in een zeer goede conditie verkeert, staat bijna rechtop tegen de helling. ' Sitting upright in a proud position, ' aldus Ballard.

DUITSE AFKOMST

Wat drijft iemand om in kilometers diepe oceanen naar lang vergane schepen te zoeken? Ballard: ' Wat de Titanic betreft, was ik al jong gefascineerd geraakt door het boek A Night to Remember van Walter Lord, dat later ook verfilmd is. Het gaat over de ondergang van de Titanic. Ik ben daar altijd aan blijven denken. Al in 1975 heb ik geprobeerd een expeditie te organiseren. Maar er ging tien jaar overheen voor het lukte. De technologie was indertijd nog niet ver genoeg gevorderd en bovendien nam men mij niet serieus. Men dacht dat het niet mogelijk was. Mijn interesse in de Bismarck had te maken met mijn afkomst. Ik heb een Duitse grootmoeder, in de familie werd nog Duits gesproken en ik studeerde de taal ook op school. Ik kende het verhaal van de Bismarck en had als kind de film gezien. Maar wat de doorslag gaf, was mijn bezoek aan de Boekenbeurs in Frankfurt drie jaar geleden, waar ik was voor mijn boek over de Titanic. Daar kwam ik in gesprek met baron Burkard von Mullenheim-Rechberg. Hij is de hoogste officier die de ondergang van de Bismarck heeft overleefd, en hij had net een boek over de reis van het schip geschreven. Daar kwam bij dat ik een onderzoeksproject ging doen op de Middellandse Zee, waaraan ik deze expeditie kon vastkoppelen.'

De kosten van een dergelijk project bedragen ongeveer 700.000 dollar per jaar. Ballard: ' Dat is niet meer dan andere wetenschappelijke expedities. De Bismarck kostte twee jaar. Het geld wordt door sponsors opgebracht. De tocht naar de Titanic werd grotendeels door de Amerikaanse marine betaald, de Bismarck door de National Geographic Society.'

Zijn eerste expeditie naar de Bismarck , in 1988, mislukte. Ballard en zijn team meenden op het spoor van het slagschip te zitten toen zij wrakstukken ontdekten, maar stuitten uiteindelijk op een schoener uit de negentiende eeuw. ' Dat was een vreselijke teleurstelling, ' vertelt Ballard. ' Je steekt behoorlijk je nek uit met zo'n onderneming. Met de Titanic geloofde niemand dat ik hem zou vinden, maar toen dat eenmaal was gelukt, nam iedereen onmiddellijk aan dat ik de Bismarck ook wel even zou ontdekken'.

Bij de zoektocht maakte het team gebruik van de door Ballard ontwikkelde onderwaterrobot Argo. Het apparaat, dat aan een kilometerslange kabel naar beneden wordt gelaten, is bestand tegen de enorme druk van het water op grote diepten. Het is voorzien van sonar, een fotocamera en videocamera's met afstandbediening. Met felle lampen wordt een deel van de bodem belicht. De beelden zijn boven in het schip op schermen te zien. Een zinkend schip verliest een groot aantal voorwerpen, van lege blikjes tot ankers. Door onderzeese stromingen vormen de resten een soort pad met aan de ene kant de lichtste voorwerpen en aan de andere kant, uiteindelijk, het schip. Als de onderzoekers eenmaal op resten zijn gestuit, proberen ze het spoor, dat kilometers lang kan zijn, te volgen. Ballard: ' Het is vaak moeilijk te onderscheiden wat je precies ziet. Roestig spul is roestig spul. Daarom dachten we die eerste keer dat we delen van de Bismarck gevonden hadden.'

VULKAAN

Voor de Bismarck moest een gebied van 375 vierkante kilometer stukje bij beetje worden 'afgegraasd' naar resten van of uit het schip. Een groot gebied omdat de vier Britse schepen die in 1941 bij de zeeslag betrokken waren, verschillende posities voor de Bismarck hadden opgegeven. In 1989 hervatte Ballard zijn zoektocht. Deze keer had hij wel succes, al misten de onderzoekers het schip nog bijna omdat ze het in eerste instantie voor een onderdeel van de vulkaanhelling aanzagen.

Over het zinken van het schip hebben steeds twee theorieen de ronde gedaan. De Engelsen hebben altijd beweerd dat de Bismarck door Britse kanonnen en torpedo's tot zinken is gebracht. In de andere versie hebben de Duitse marinemensen zelf met hulp van springladingen het zinken bespoedigd toen bleek dat de situatie op het brandende en gehavende schip hopeloos was. Uit de grotendeels ongeschonden staat van het schip maakt Ballard op dat de tweede versie de juiste is. ' Als de Bismarck door granaat- en torpedo-inslagen was gezonken, was het water langzaam naar binnen gestroomd en hadden zich luchtbellen gevormd. Bij het zinken zouden die door de grote waterdruk zijn samengeperst en zou het schip zijn geimplodeerd. Dan was het niet in zo'n goede conditie gebleven. Ik denk dat de Duitsers het uiteindelijk zelf hebben laten exploderen. Daardoor was het schip al volgelopen voordat het naar de bodem zakte. Deze conclusie wordt me overigens door de Engelsen niet in dank afgenomen. Gekwetste trots, denk ik. Ze willen graag de eer aan zichzelf houden.'

Achterin het boek staat een mooie foto van vier Duitse overlevenden die met de videobeelden van de expeditie worden geconfronteerd. ' Ze reageerden allemaal verschillend, ' vertelt Ballard. ' De een werd kwaad, een ander stortte in en begon te huilen, en weer een ander deed er filosofisch over.' De meest lugubere vondst was een waar kerkhof van honderden Duitse laarzen, die verspreid over de zeebodem lagen. Het enige dat over was van de slachtoffers, voor een groot deel jongens van achttien, negentien jaar. ' Menselijke resten hebben wij nooit gevonden, ook niet in de Titanic, ' zegt Ballard. ' Alles wordt opgegeten door vissen en krabben en verteerd door organische activiteiten. Alleen de schoenen blijven over.'

Het duiken naar scheepswrakken is niet Ballards voornaamste activiteit. Het zijn eenmalige expedities die mede als doel hebben nieuwe technologische mogelijkheden te testen en bekendheid te geven. Wetenschappelijk onderzoek van de zeebodem is zijn hoofdbezigheid. Ballard is directeur van het Centrum voor Zeeonderzoek van het Woods Hole Oceanografisch Instituut op Cape Cod in Massachusetts. Daar ontwikkelt hij nieuwe technieken voor onderwateronderzoek. Hij heeft ook een eigen bedrijf, dat commerciele toepassingen van robotsystemen onderzoekt. Daarnaast presenteert Ballard wekelijks een televisieprogramma van de National Geographic Society over wisselende wetenschappelijke onderwerpen.

KINDEREN

Een van de dingen die hem de laatste tijd in beslag nemen, is het onderwijsproject Jason. Elk jaar kunnen 300.000 kinderen via een satellietverbinding rechtstreeks de verrichtingen van de onderzoekers volgen en in zelf in nagebouwde controlekamers aan de knoppen zitten en vragen stellen. Zo konden ze rechtstreeks het onderzoek van een Romeins scheepswrak op de Middellandse Zee meemaken. ' Het doel is kinderen vertrouwder te maken met wetenschap en techniek, want de belangstelling daarvoor is dramatisch laag in Amerika. De projecten worden grotendeels betaald door bedrijven voor geavanceerde technologie. Voorwaarde voor meedoen is dat kinderen exacte vakken in hun lespakket hebben. Onze ervaring is dat na afloop vijfentachtig procent van de kinderen doorgaat met exacte vakken'.

De eerste grote reis die Ballard in de toekomst gaat ondernemen is, zegt hij, 'mijn huwelijksreis in januari'. Plannen om ook de Hood op te sporen, heeft hij niet. Wel staat er een expeditie op stapel naar een gebied bij de Solomon Eilanden, waar in de Tweede Wereldoorloog een groot aantal Amerikaanse en Japanse schepen tot zinken is gebracht.

De plaats waar de Bismarck is gevonden, houdt Ballard angstvallig geheim. Hij is bang dat het graf zal worden ontheiligd door avonturiers en souvenirjagers. De juiste coordinaten heeft hij overgedragen aan de Duitse regering, die nog steeds officieel eigenaar is van het slagschip. Ballard heeft geen plannen terug te gaan voor nader onderzoek. Wat hem betreft, is het hoofdstuk afgesloten. De Bismarck, vindt hij, moet blijven waar zij is, als een onderzees oorlogsmonument, compleet met de zeeanemoon die zich op een van de kanonslopen heeft genesteld ' alsof een vredesactivist er een bloem op heeft gelegd'.