Na de adelaar de kikkers; Aanzet tot meerpartijenstelsel in Zambia

Begin dit jaar nog verklaarde president Kaunda van Zambia dat politieke veranderingen niet noodzakelijk waren. De hevige voedselrellen in juni, uitmondend in de mislukte staatsgreep van luitenant Mwamba Luchembe, schudden de president echter wakker. Onder groeiende druk van kondigde hij een referendum af. De kiezers zouden mogen beslissen of zij Kaunda's eenheidspartij UNIP (de Verenigde Onafhankelijkheidspartij) wensten of de invoering van het meerpartijensysteem.

'We zullen ze laten zien dat een kikker verkiezingen kan winnen', roept een oude boze man met bolhoed. Hij duwt zijn fragiele lichaam tegen het schild van de jonge politieman die de ingang blokkeert van de nachtclub Moon City in Lusaka. ' Ik ben ook voor het meerpartijensysteem', excuseert de agent zich, ' Maar ik mag jullie er niet inlaten om een politieke partij op te richten. Openbare bijeenkomsten zijn verboden in Zambia.' De menigte scandeert: ' Het uur is gekomen en het uur is nu', en ze steken twee vingers in de lucht.

De kikkers zijn in opmars. De regering koos in 1988 bij de eenpartijverkiezingen dit beest als symbool waarachter de Zambiase kiezer een kruisje kon zetten als hij tegen de herverkiezing van president Kenneth Kaunda was. Wie voor Kaunda was streepte op het stembiljet de trotse, hoogvliegende adelaar aan. De uitslag was voorspelbaar. Alle verkiezingen sinds 1973 leverden een overweldigende meerderheid op voor Kaunda. Slechts het hoge aantal stemgerechtigden dat thuis bleef, wees op de grote onvrede onder het kiezersvolk.

De Zambianen kregen voor het eerst sinds de afkondiging van de eenpartijstaat in 1973 een werkelijke keuze voorgelegd. Honderdduizenden bezochten de bijeenkomsten van de Beweging voor de Meerpartijen Democratie (MMD). Nooit eerder zag het land zulke grote mensenmassa's op de been. UNIP-vertegenwoordigers hielden pleidooien voor lege zalen. De adelaar was in het defensief gedrongen.

De boodschap ontging Kaunda niet. Vorige maand, 64 dagen nadat hij zelfverzekerd het referendum had afgekondigd, besloot de president eenzijdig het meerpartijensysteem in te voeren en schreef verkiezingen uit voor volgend jaar oktober. De sfeer veranderde dramatisch en er heerst nu een voor Afrika ongekende openheid.

Moon City

Een nachtclub is doorgaans niet de plaats waar een politieke partij het leven ziet. Eerst wilde men ook voor de omvorming van de beweging tot een politieke partij in het Mulungushi-conferentiecentrum van Lusaka bijeenkomen. Maar zolang de eenpartijstaat niet officieel is afgeschaft door middel van een grondwetswijziging - en dat kan nog wel enkele weken duren - verbieden de autoriteiten onder de geldende wetten van de noodtoestand iedere openbare bijeenkomst 'die tot ordeverstoringen kan leiden'. Toen er rellen dreigden uit te breken liet de politie de honderden MMD-aanhangers toe in Moon City, maar na bevelen van hogerhand dienden ze die gelegenheid na twee uur alsnog te verlaten. ' De oppositie moet nog even geduld hebben', reageerde Kaunda later.

Leider van de MMD en vermoedelijke presidentskandidaat voor de nieuwe partij, is voormalig minister van financien en succesvol zakenman Arthur Wina. ' Wij konden ons op geen enkele wijze uiten onder het eenpartijstelsel, Zambianen werden armer en ondervoed, maar we mochten niet zeggen wat we voelden. Onder het eenpartijstelsel hoefden de politici geen verantwoording af te leggen voor hun daden en daarom verkeren we in deze economische malaise.'

Kaunda bestuurt Zambia sinds 1964 als een goedaardige koning. ' Ontwikkeling blijkt onmogelijk zonder werkelijke democratie', zegt Akashamba twa Lewanika, econoom en MMD-lid: ' Neem de belangrijke mijnbouwsektor in Zambia. Die kenmerkt zich door wanbeleid en corruptie. De president benoemt altijd directeuren die een band hebben met het presidentiele paleis of zijn familie. Zij leggen alleen verantwoording af aan de president, zelfs de minister van mijnbouw kan niet op eigen initiatief de managers bij zich roepen. Zo ontbreeekt het aan controle en daarom verkeert de mijnbouwsektor in zo'n diepe crisis.'

Afrikaanse presidenten nemen in de eenpartijstaat het imago aan van koningen en keizers. De voorzitter van de Orde van Advocaten van Afrika en het Gemenebest, Rodger Chongwe daarover: ' De basis van het eenpartijsysteem is aanhankelijkheid aan de leider. Daarom wordt de leider gemystificeerd. Zijn portret komt op de munteenheid en iedere dag op pagina een van de krant. Het eerste nieuwsitem op de radio handelt over de leider, ook als er slechts te melden valt dat hij aan een lichte griep lijdt. Wanneer er 15 mijnwerkers omkomen wordt dit pas het vijfde nieuwsitem. Want eerst dient er iets gemeld te worden over de premier, dan over de voorzitter van het parlement en vervolgens komt de secretaris-generaal van de partij aan de beurt. Ze schamen zich voor een zonderling als keizer Bokassa, terwijl ze in wezen op dezelfde wijze regeren.'

Mensenrechten

Chongwe vervolgt: ' De discussie of democratie mogelijk is in een eenpartijstaat in Afrika is theoretisch. Kijk om je heen in Afrika. De eenpartijstaat betekent schending van de mensenrechten. Waarom zijn er bij presidentsverkiezingen op dit continent nooit tegenkandidaten? In Zambia hield Kaunda zich doorgaans aan de wet, die verdienste moet ik hem toeschrijven. Een redelijk onafhankelijke rechtsspraak bleef gehandhaafd. Maar je kan de handhaving van de mensenrechten niet bouwen op de goedheid van de president.'

Het is Chongwe een raadsel dat sommige advocaten in Afrika het eenpartijstelsel goedpraten. Hij noemt zijn Keniase collega Amos Wako, die in Nederland bekendheid kreeg toen hij namens de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties de 'Decembermoorden' in Suriname onderzocht. ' Veel advocaten die elders mensenrechten verdedigen doen dit kennelijk niet meer als het om hun eigen land gaat. Het is een schande voor ons beroep.'

Het eenpartijstsysteem zou tot een, voor de economische ontwikkeling noodzakelijke politieke stabilileit leiden.

Chongwe: ' Het eenpartijstelsel bracht geen stabiliteit, kijk naar Zambia, waar nu de deksel van de ketel wordt gehaald.'

Zambia onderscheidt zich van bij voorbeeld Kenia doordat het slechts 73 verschillende stammen kent tegen Kenia veel meer dan honderd. Bovendien woont zestig procent van de Zambianen leeft in de stad en in de steden mengen de stammen zich. Kaunda voerde in zijn campagne tegen de MMD het argument aan, dat stammentegenstellingen tot politieke chaos en geweld zouden leiden.

' Ik heb lang genoeg geleefd om de onzin van dit argument in te zien', zegt Chongwe. ' De koloniale bestuurders vertelden ons al dat de tijd niet rijp was voor onafhankelijkheid, want de verschillende stammen zouden elkaar met speren te lijf gaan. Zambia is veranderd, terwijl Kaunda nog in de jaren zestig leeft. Het zijn juist de leiders van de eenpartijstaten in Afrika die stammen onderling hebben verdeeld, opdat ze alleen aanhankelijkheid betuigen aan de enig toegestane partij en de president.'

De tragiek van de Afrikaanse leiders is dat zij willen sterven in hun presidentiele paleizen. Slechts twee leiders in de afgelopen 25 jaar, Leopold Senghor van Senegal en Julius Nyerere in Tanzania, trokken zich vrijwillig terug. Anderen werden op gewelddadige wijze uit hun machtspositie verwijderd. De 66-jarige Kaunda behoort tot de vergrijsde garde van Afrika, sinds de onafhankelijkheid in 1964 leidt hij Zambia. Hij hoopt met een 'nieuwe' UNIP - 'de partij van de toekomst' - bij de verkiezingen volgend jaar een mandaat te krijgen tot eind 1988.

De alles overheersende positie van UNIP verlamde Zambia. Onder druk van de omstandigheden kwam ook de UNIP zelf tot dit inzicht. Met ongebruikelijke openheid stelde een parlementaire commissie onlangs een rapport samen waarin vrijwel alle argumenten van de MMD doorklinken. Het economische beleid is slecht vanwege het machtsmonopolie van enkelingen die de status-quo niet willen opgeven. Het ontbreekt aan open discussies. De partij - en overheidsbureaucratieen - slokken grote sommen geld op en de autoriteiten wachtten te lang met hervormingen. Het socialisme dient te worden afgezworen. Dit betreffen slechts enkele van de uiterst kritische aantekeningen van UNIP-parlementsleden.

Leegloop

Een partij die een dergelijk oordeel over zichzelf uitspreekt zal in een open democratie vermoedelijk weinig kans maken op een verkiezingsoverwinning. Dat beseft men binnen de UNIP ook. In de afgelopen weken stapten tien hoge UNIP-leden op en sloten zich aan bij de MMD. De meningen lopen uiteen waarom Kaunda zijn eigen graf begon te graven door concessies te doen. Diplomaten prijzen zijn moed en humane karakter. Anderen menen dat de president verblind door hoogmoed een fatale blunder beging. Vernon Mwaanga, voormalig minister van buitenlandse zaken en hoofd afdeling informatie van de MMD: ' Kaunda doet alleen onder druk concessies. Onze beweging bewerkstelligde deze historische verandering.'

De MMD verwacht nog vele hindernissen in de komende verkiezingscampagne. De gebeurtenissen in de Moon City-nachtclub zouden slechts een voorproefje vormen hoe de regering de nieuwe oppositiepartij zal gaan dwarsbomen. Volgens Mwaanga zouden de autoriteiten bijeenkomsten van de oppositie net zo lang willen tegenhouden tot er geweld uitbreekt. De regering zal vervolgens de MMD de schuld geven van de rellen. MMD-leider Arthur Wina toont zich minder wantrouwig. ' Ik heb mijn twijfels of ze een complot beramen. Mijn aanhangers vertellen me met niemand iets te drinken want de geheime dienst zou me willen vergiftigen. En ik zou me op bijeenkomsten niet op de schouders van de massa's moeten laten dragen want dan zouden geheime agenten een injectienaald in mijn billen kunnen prikken. Ik geloof daar niet zo in. Wel meen ik dat UNIP zich nog niet bewust is van haar dreigende ondergang. Als UNIP zich daarvan bewust wordt is het zeer wel mogelijk dat ze er alles aan gaat doen om eerlijke verkiezingen te voorkomen.'

In de nieuwe meerpartijenstaten Ivoorkust en Gabon wordt de mogelijkheid van een machtswisseling uiterst onzeker gemaakt door een versplintering van de oppositie. Respectievelijk 20 en 46 oppositiepartijen nemen het daar op tegen de goed verschansde regeringspartijen. Kaunda hoopt ook op een uiteenvallen van het oppositiefront. De MMD in Zambia streeft er echter naar als een front de verkiezingen in te gaan.

De beweging bestaat uit zakenlui, studenten, linkse intellectuelen en ex-UNIP-politici. Arthur Wina streeft een volledige vrije markteconomie na, de populaire vakbondsleider Frederick Chiluba moet de arbeiders beschermen tegen nieuwe prijsverhogingen en de econoom Lewanika zoekt een pragmatische middenweg. En dan zijn er nog vele andere, zoals de coupleider Mwamba Luchembe die geen vastomlijnde politieke ideeen koesteren.

Een Zambiaanse journalist achtte de kans op een UNIP-zege niet geheel uitgesloten. ' De helft van de MMD-leiders heeft een corrupt verleden. Van Vernon Mwaanga bij voorbeeld weet iedereen hoe hij in mandrax-slaaptabletten handelde en auto's vanuit Zuid-Afrika smokkelde. Als de MMD niet uitkristaliseert in duidelijk omlijnde politieke partijen, dan zullen de Zambianen voor zekerheid kiezen en opnieuw op Kaunda stemmen.'

Mercedessen

De verwachtingen blijken hoog gespannen in Zambia. Te hoog vermoedelijk, vele Zambianen verwachten na de neergang van de eenheidspartij UNIP een einde aan de economische ontreddering. De beter opgeleide voorhoede meent het initiatief te hebben genomen voor een tweede bevrijding van Zambia. De nieuwe elite wuift euforisch naar de rest van zwart-Afrika om het experiment te volgen. Alleen zo kan de marginalisering van het zwarte continent door de talloze burgeroorlogen, de loodzware schuldenlast en de onderontwikkeling, tot staan worden gebracht. Maar mislukt het Zambiaanse experiment, dan zal het vertrouwen van de Zambiaan in zijn politici een nieuw en gevaarlijk dieptepunt bereiken.

    • Koert Lindijer