Tekort aan vaklieden in de metaal stuwt lonen omhoog

ROTTERDAM, 12 okt. Hij moet hartelijk lachen op de vraag of de krapte op de arbeidsmarkt in de metaal bij de komende CAO-onderhandelingen tot een loongolf zal leiden. 'Loongolf? Loongolf? Nu al wordt tot dertig procent boven het minimum-CAO-loon betaald', zegt H. Berkhout districtshoofd van de Industriebond FNV in Dordrecht.

Voor een loongolf hoeven we volgens hem dus niet bang te zijn. Maar wel voor de vele andere gevaren die de kop weer opsteken in de Rotterdamse haven en die zich hebben aangediend in de metaalsector in het Rijnmondgebied. Het zijn de bekende kwalen die passen bij een economische conjuncturele opgang: koppelbazen, inleenkrachten, zwartwerken en het bij elkaar wegkopen van vakbekwame handwerklieden. Bovendien is het onmogelijk Nederlandse langdurig werklozen op een behoorlijke manier aan een baan te helpen en willen werkgevers in de metaal vergunning om bekwame vaklieden uit Joegoslavie te halen.

Het Centraal Bureau Arbeidsvoorziening in Rijswijk erkent dat er aanvragen voor dergelijke vergunningen binnen zijn. Maar dit bureau, dat onder meer in het leven is geroepen om de vraag en het aanbod op de arbeidsmarkt beter op elkaar af te stemmen, blijkt niet in staat aantallen te noemen.

Het natuurlijk verloop in de metaal is groot (twaalf procent) en de opleidingen zijn slechts in staat om een kwart daarvan weer op te vullen met jonge, nieuwe arbeidskrachten. Gezien het stuwmeer van werknemers die vlak voor de VUT-gerechtigde leeftijd staan, wordt deze situatie met de dag nijpender.

Voorlopig schieten de bedragen die worden betaald voor een vakman steeds verder omhoog. Werkgevers betalen nu al 67 gulden per uur voor een lasser of een bankwerker aan de koppelbaas of het uitzendbureau. De werknemer zelf houdt daar tussen de twintig en dertig gulden per uur aan over. Altijd nog meer dan de mensen in vaste dienst die met 19,25 gulden per uur naar huis gaan. Mensen die in vaste dienst werken worden op die manier 'weggekocht'. 'En geef ze eens ongelijk', zegt Berkhout. 'Wat moet ik dan tegen ze zeggen? Dat ze in een vaste baan meer zekerheid hebben? Al die mensen hebben de grote bedrijfssluitingen aan het begin van de jaren tachtig meegemaakt. Hooguit kun je een beroep doen op hun moreel besef. Maar daar houdt het ook mee op.'

In de metaal in de regio Zuid-Holland-zuid werken 25.000 man in vaste dienst. Verder werken er nog eens 15.000 inleenkrachten. Dat kunnen mensen zijn die via de erkende arbeidspools of via detacheringsovereenkomsten bij bedrijven werken, maar ook via uitzendburaus en koppelbazen. Of gewoon zwart.

Hoe heeft het zover kunnen komen? Berkhout zucht diep en vertelt: 'Twee jaar geleden kregen we hier op het districtskantoor de eerste aanwijzingen dat werkgevers moeilijk aan personeel konden komen. De grote bedrijfssluitingen en reorganisaties waren achter de rug en veel vakbekwame ambachtslieden waren 'weggelekt'. Overal zijn ze naar toe gaan. Bovendien trok de economie, dus de metaal, weer aan. We zijn toen naar de werkgevers, de FME, hier in het gebied toegestapt en hebben gezegd dat het tekort aan vaklieden uit de klauw begon te lopen. Wij konden dat goed zien. Met Deltametaal - een arbeidspool voor vaklieden in de metaal - moesten we steeds vaker 'nee' verkopen. Iedereen was al uitgeleend. Dat instrument om pieken in het werk op te vangen was allang bot geworden'.

De FME was het met de analyse van de vakbond eens en er werd in de Rijnmond een afspraak gemaakt over opleiding van ongeschoolden. 'Maar een paar werkgevers waren ongeduldig. Die gingen buiten het FME om naar de minister en haalden arbeiders uit het buitenland. Bovendien bleek het voor het FME onmogelijk om binnen hun club op landelijk niveau afspraken te maken. Het resultaat was dat er structureel niets werd verbeterd. In september 1989 klapte het overleg volledig uit elkaar. Zo kregen koppelbazen weer een kans. De hele sector zit nu met de bij-effecten.

Intussen wordt de nood nog altijd hoger. 'Nederland is geen eiland', zegt Berkhout. 'Als het hier met de metaal goed gaat, is dat in de rest van Europa ook zo. Ook in Duitsland. Voormalige Oostduitse vaklieden worden nu in West-Duitsland ingezet. Dus binnen Europa kunnen de werkgevers nergens goede vakmensen vinden en daarom willen ze naar landen buiten de EG uitwijken. Op dit ogenblik werken in de omgeving van Dordrecht ten minste 287 Joegoslaven op een detacheringsovereenkomst. De bedrijven lijken liever een zo'n krap mogelijk bestand aan vast personeel in dienst te houden en de rest in te lenen. Dat is vragen om moeilijkheden', zegt Berkhout die er van overtuigd is dat daarnaast nog 'enige tientallen' illegale vaklieden van buiten de Eg in het Rijnmondgebied werkzaam zijn.

Maar er is een nieuwe kans. Aan het einde van het vorige jaar was de nood zo hoog gestegen dat werknemers en werkgevers opnieuw rond de tafel zijn gaan zitten. De vakbonden, die zich tot nu toe fel hebben verzet tegen de afgifte van werkvergunningen voor niet EG-werknemers, zijn nu onder strikte voorwaarden bereid het verzet daartegen op te geven. Deze week werd in het Regionale Bestuur voor de Arbeidsvoorziening in Rijnmond (RBA) overeenstemming bereikt over de voorwaarden waaronder Joegoslaven naar Nederland mogen komen om de ergste nood te ledigen. Naar verwachting zal ook het RBA in de Drechtsteden hiermee akkoord gaan.

Voorwaarden zijn dat voor iedere Joegoslaaf die door een bedrijf wordt ingeleend, tegelijkertijd een in Nederland ingeschreven werkloze aan een opleiding wordt geholpen zodat deze op termijn de plaats van de ingehuurde Joegoslavische arbeidskracht kan innemen.

De werkgevers hebben zich nu verplicht intensief mee te werken aan de instroom van langdurig werklozen die via een opleiding en via de arbeidsbureaus in de bedrijven worden geplaatst. In de bedrijven zal meer aandacht worden besteed aan begeleiding en mentorschap. Voorts zullen werkgevers de CAO-regels voor inleenkrachten strikter en controleerbaar gaan naleven en krijgt de RBA een toezichthoudende rol. Tenslotte zal bij de Rijksoverheid worden aangedrongen op landelijke regelgeving ter voorkoming van ontduiking van deze regels.

Naar verwachting zal minister De Vries van sociale zaken, gezien de gemaakte afspraken, wellicht met pijn in het hart bereid zijn vergunningen te verstrekken voor het aantrekken van de Joegoslaven.

Ondertussen is gisteren in Rotterdam het startsein gegeven voor een nieuwe wervingscampagne om onder langdurig werklozen in de regio belangstelling voor de metaalsector te wekken. Onder het motto 'De metaal, maak er werk van!' kunnen belangstellenden op een speciaal 06-nummer (06-0616) informatie inwinnen. Afhankelijk van de opleiding die een werkloze gaat volgen en het bedrijf waar hij uiteindelijk gaat werken, krijgt hij een premie van 1000 tot 2000 gulden.