Gefluister door een megafoon; Kritische romans van Sembene Ousmane

De Senegalees Sembene Ousmane (1923) is een moderne variant op de griot, de zanger-verteller die in de traditionele Afrikaanse maatschappij een belangrijke rol speelt als schatbewaarder van de geschiedenis en commentator van het dagelijkse leven. Ousmane bedient zich van de pen en de camera. Hij geldt als de pionier van de Afrikaanse film.

In 1956 debuteerde hij met de nog steeds actuele roman Le docker noir (De zwarte dokwerker, 1985), waarin hij tien jaar ervaring met racisme in de dokken van Marseille verwerkte. Na zijn terugkeer in Afrika in 1960 komt Ousmane tot de conclusie dat hij beter films kan maken. Want de schrijver-cineast wil een breed publiek bereiken. Voor hem heeft de kunstenaar een politieke taak: 'Als wij, schrijvers en cineasten, het gefluister van het volk niet als een megafoon luidkeels versterken zodat de oren van de heersende klassen tuiten, dan falen wij in onze taak.'

Ousmane's werk is grotendeels tot stand gekomen na 1960, het jaar waarin Senegal onafhankelijk werd. Sindsdien is de nieuwe, zwarte elite geen haar beter gebleken dan de blanke kolonisator. 'Het grootste gevecht moet nog beginnen, ' luidt dan ook zijn conclusie. Afrika moet de hand eindelijk eens in eigen boezem steken, in plaats van te volstaan met een beschuldigende vinger naar Europa. Het is een visie die Ousmane meermalen in aanvaring met de autoriteiten (lees: censuur) bracht.

Onlangs verschenen twee novellen van hem in vertaling. Beide belichten de paradox van het post-koloniale Afrika: de verloederende effecten van de vooruitgang en de stagnerende invloed van de traditie.

Eerlijkheid

In De postwissel (1966) volgt het camera-oog van Ousmane meneer Dieng, die een postwissel ontvangt van een neef in Frankrijk. Nog voor Dieng de postwissel heeft kunnen verzilveren storten de buren zich als aasgieren op hun prooi. En niemand gelooft hem natuurlijk als hij uitlegt dat hij nog altijd geen geld heeft. Op het moment supreme blijkt hij niet over de vereiste identiteitskaart te beschikken. Het gevolg is een vernederende dooltocht door de donkere krochten van de bureaucratie, corruptie en vriendjespolitiek. De ongeletterde en snel te intimideren Dieng is niet opgewassen tegen de harde, materialistische mentaliteit die het leven is gaan beheersen. Ousmane laat in eenvoudige, veelzeggende scenes zien hoe door machtsmisbruik, corruptie, werkloosheid en armoede een klimaat ontstaat waarin mensen tegen elkaar uit worden gespeeld. Meneer Dieng begint zich af te vragen hoe hij overeind moet blijven. 'Het is afgelopen. Ik zal me voortaan ook in wolfskleren hullen, ' luidt zijn wanhopige conclusie. 'Eerlijkheid is in deze tijd een misdaad.'

Maar het slotakkoord van de schrijver bevat hoop: we kunnen het zelf veranderen, als we willen. Dit geluid is kenmerkend voor Ousmane's opvattingen: zijn kritische analyse gaat altijd gepaard met een strijdvaardige toon en het (soms al te expliciete) pleidooi om het lot in eigen hand te nemen.

Film

De postwissel geeft zeker een verhelderende kijk op het post-koloniale Afrika, maar Ousmane heeft zich hier duidelijk tevreden gesteld met het verhaal om er een (succesvolle) film op te baseren. De schrijver gebruikt zelden de literaire middelen die het verhaal hartverscheurend hadden kunnen maken. Het blijft allemaal nogal schematisch.

In De vrucht van de schande, ook uit 1966 en ook verfilmd, komt de schrijver Ousmane wat beter uit de verf. Ook in deze novelle gaat hij tamelijk recht-toe-recht-aan te werk, maar hij is er deze keer beter in geslaagd het persoonlijke drama niet alleen zichtbaar, maar ook voelbaar te maken. Na de stad op drift wordt hier op suggestieve wijze een dorp in beeld gebracht dat niet in staat is zich aan te passen aan de veranderende wereld.

De novelle beschrijft de dramatische gevolgen van een incestueuze zwangerschap. Zoals in veel van zijn werk is een vrouw de hoofdpersoon. Dat haar man zijn dochter zwanger heeft gemaakt, werkt op de vrouw en (groot-)moeder als een katalysator. Haar al langer sluimerende onvrede met haar rol als vrouw en echtgenote komt tot uitbarsting in het besef dat ze haar hele leven de gevangene is geweest van een patriarchale traditie: 'een bedrieglijke, leugenachtige moraal'. Subtiel schetst Ousmane de innerlijke strijd van zijn opstandige heldin. Dat het mij als blanke man geen moeite kost me te identificeren met deze zwarte vrouw illustreert zijn gave om vrouwen te portretteren.

Deze incestgeschiedenis is een scherp commentaar op een overleefde maatschappelijke orde, in het bijzonder op de traditionele man-vrouwverhouding en de kastenhierarchie, die bepalend zijn voor de reacties in de gemeenschap. De gevolgen zijn voor alle betrokkenen dramatisch. Aan het einde van dit treurige verhaal wordt de dochter met haar kind uit het dorp verbannen. Ousmane tekent in enkele alinea's de wanhoop en de woede van het meisje. Maar als altijd besluit hij zijn zedenschets met een vleugje hoop: wat als ultieme straf is bedoeld, biedt uiteindelijk misschien wel een uitweg. De maatschappij is altijd in beweging en uiteindelijk bepalen de mensen de loop van de geschiedenis. Met die overtuiging injecteert Ousmane zijn Afrikaanse publiek, lezers en bioscoopbezoekers. Zolang hij daar in slaagt zullen geraffineerde vertelprocedes, waar de verwende Europese lezer naar verlangt, hem niet veel kunnen schelen.

Sembene Ousmane: De vrucht van de schande. Vert. Hetty Renes. Uitg. In de Knipscheer, 120 blz. Prijs fl.25, - : De postwissel. (met nawoord van Jan Kees van de Werk) Vert. Hetty Renes. Uitg. In de Knipscheer, 114 blz. Prijs fl.24,50.

    • Alle Lansu