Israel is bevreesd voor Amerikaanse draai

Het geestelijk centrum van Jeruzalems oude stad dat door Israel aan Arabische handen werd onttrokken in de Zesdaagse Oorlog van 1967, herbergt een ongewone fysieke opeenpersing van concurrerende godsdiensten. In de directe nabijheid van heilige plaatsen als de Koepel van de Rots en de Al Aqsa Moskee (in de wereldrangorde de derde heilige plaats van de moslims) bevindt zich de grote stenen Klaagmuur, de heiligste plaats der joden.

Op een rustige dag kan men horen hoe moslimse en joodse gebeden zich vermengen, soms onderbroken door de kerkklokken van de christelijke gebedshuizen in de oude stad. Maar op een zwarte dag zoals afgelopen maandag, toen Palestijnen stenen gooiden naar joodse gelovigen bij de Klaagmuur, en de Israelische politie dit beantwoordde met kogels die meer dan twintig Palestijnen doodden en honderdvijftig verwondden, is de atmosfeer verre van heilig.

Het geweld was een traumatische herinnering dat het Palestijnse verzet tegen Israels drieentwintig jaar durende bezetting van het Arabische gedeelte van Oost-Jeruzalem, de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook niet is verdwenen. Het onderstreepte ook op een dramatische wijze de omvang van de politieke en economische problemen waarmee Israel nu wordt geconfronteerd.

In de afgelopen twee maanden was de belangstelling van de Israeliers gericht op twee kwesties die bij elkaar een interne en een van buiten komende uitdaging vormen van een omvang die in de tweeenveertig jaar van het bestaan van Israel nog niet is vertoond:

-De eerste is de Golfcrisis die nog afgezien van de dreiging Israel in een regionale oorlog te verwikkelen ernstige gevolgen heeft voor Israels netelige betrekkingen met de Verenigde Staten en voor zijn positie in het Midden-Oosten.

-De tweede is de immigratriegolf van joden die een onzeker bestaan in de Sovjet-Unie ontvluchten. Aliyah letterlijk afstamming is een zaak van allesoverheersend belang, zoals premier Yitzhak Shamir, de terrier van Israel, zijn volk, tussen zijn waarschuwend grommen aan het adres van president Saddam Hussein van Irak door, voorhoudt. Naar verwachting zullen binnen drie jaar meer dan een miljoen Russische joden het bevolkingscijfer van Israel op 5,7 miljoen brengen.

Tot afgelopen maandag dreigden deze twee hoofdzaken de slepende kwestie van de bezette gebieden te overschaduwen. De intifadah, of het Palestijns verzet, had aan kracht ingeboet in dit derde jaar van zijn bestaan. Maar zoals het incident in de Oude Stad een bloedvergieten zonder weerga heeft aangetoond, behoort het nog onverminderd tot de belangrijkste kopzorgen van Israel.

D eze drie kwesties hebben een ver wevenheid die de Israelische politiek zo complex doet zijn. De immigratie van de Sovjet-joden heeft de intifadah weer een prikkel gegeven omdat de Palestijnen die tot nu toe met gemak het geboortecijfer van de joodse bevolking konden overtreffen vrezen dat de demografische omslag in het voordeel van Israel de kansen voor de stichting van een Palestijnse staat op Israelisch gebied sterk vermindert. Maar nu dreigen de omvangrijke kosten van de immigratie de Israelische economie te verzwakken en daarmee het vermogen van Israel aan te tasten om de grote defensielast te dragen die de bezetting met zich meebrengt.

Israels oproep aan de Verenigde Staten om meer hulp voor het opvangen van de immigrantenstroom is ondergraven door de onmiddellijke behoefte van Washington de coalitie met de bondgenoten, die lijden onder de gevolgen van het embargo tegen Irak, overeind te houden. Intussen heeft Saddams vasthoudendheid de aanspraken van Irak op Koeweit te koppelen aan de Israelische bezetting van Arabisch grondgebied, hem tot de held van de intifadah gemaakt.

De Israelische regering een coalitie van extreem rechtse en religieuze partijen onder leiding van de Likudpartij van Shamir heeft in haar reactie op die uitdagingen weinig verbeeldingskracht getoond. Zij heeft het immigratieprobleem niet goed aangepakt. Zij blijft in haar reactie op de intifadah bij een koppige weigering over gebiedsafstand te praten en gaat niet verder dan een aanbod van beperkte autonomie dat maar weinig Palestijnen lijken te willen aanvaarden.

Maar Shamir en zijn ministers beseffen dat de problemen voor Israel aan het gisten zijn door de Golfcrisis. Er heerst in Jeruzalem bezorgdheid dat de Verenigde Staten een compromis zullen accepteren waarin Israel weinig terug zal vinden van zijn verlangen om het Iraakse regime en zijn wapenarsenaal van nucleaire, chemische en raketbases vernietigd te zien. 'Als Saddam Hussein op zijn stoel blijft zitten zal Irak een bedreiging voor Israel blijven', aldus Yossi Achimeir, een naaste medewerker van Shamir. 'We zouden willen dat er snel een eind komt aan zijn regering'.

A ls dit er niet van komt, zal Israel zeker de optie openhouden op zekere dag zelf dat karwei op te knappen, maar nu blijft het, zoals een schrijver het verwoordde, gehurkd zitten achter de horizon, met de hand aan de trekker.

Tot dusver is het voor Israel het meest verontrustend geweest dat de gebeurtenissen in de Golf vragen hebben opgeroepen over de betrekkingen van het land Amerika's betrouwbaarste bondgenoot in de regio, zoals alle Israelische ministers graag beweren met de VS.

De beter wordende relatie tussen de Verenigde Staten en Saoedi-Arabie (een land dat feitelijk nog steeds met Israel in oorlog is), de warmere betrekkingen van de VS met Syrie, en de bestendiging van de Amerikaans-Egyptische betrekkingen, hebben in Israel de vrees voor een kanteling in de standpunten van de VS aangewakkerd. Toespelingen van James Baker, de Amerikaanse minister van Buitenlandse zaken, en anderen, over een nieuwe veiligheidsstructuur in het Midden-Oosten doen de bezorgdheid alleen maar toenemen op een moment dat de oude zekerheden van de Oost-West confrontatie waarin Israel zichzelf als een 'strategisch steunpunt' van de Verenigde Staten kon afficheren, zijn vervaagd.

Ya'acov Goldberg van het Dayan Instituut van de Universiteit van Tel Aviv suggereerde onlangs in een artikel dat de Verenigde Staten hun betrekkingen met Saoedi-Arabie als de centrale strategische pilaar in de regio, mogelijk zullen heroverwegen. Dit, zo waarschuwde hij, 'zou een averechts effect kunnen hebben op de positie van Israel als strategisch steunpunt, en op de samenwerking tussen Jeruzalem en Washington en de Amerikaanse houding in het Israelisch-Palestijns vredesproces'.

De Israelische ministers horen het niet graag zeggen, maar de innige betrekkingen tussen Washington en Israel is een complicerende factor geweest voor de Amerikaanse houding tegenover Irak, die Bagdad in staat stelt verdeeldheid te brengen in de Amerikaans-Arabische alliantie.

Israel is zonder twijfel Washington sinds het begin van de crisis tot grote steun geweest. Het heeft de Verenigde Staten raketten en militaire inlichtingen over Saddam Hussein verschaft, aldus generaal Michael Dugan, de voormalig chef van de Amerikaanse luchtmacht, die vorige maand om deze uitspraak tegenover journalisten werd ontslagen.

Maar Israel heeft zich, op aandringen van de Amerikanen, in het Golfconflict afzijdig gehouden, en Washington is op gepaste afstand van zijn bondgenoot gebleven. Niet een van de vooraanstaande Amerikaanse afgevaardigden die tijdens de crisis in het betrokken gebied heen en weer reisden heeft het aangedurfd Israel aan te doen.

De meest verontrustende weerslag van deze veranderde houding doet zich in de wapenverkopen voor. Washington doet grote beloften voor wapenleveranties aan de Arabische bondgenoten, vooral aan Saoedi-Arabie, terwijl het met zichtbare koelheid reageert op Israels verzoeken de steun in evenwicht houden om zijn kwalitatieve militaire overwicht te kunnen handhaven. 'De Amerikaanse politiek van het veiligstellen van Israels kwalitatieve overwicht is niet langer van kracht'. Moshe Arens, de Israelische minister van defensie, klaagde deze maand: 'We bevinden ons niet in een situatie waarbij de Verenigde Staten aan Israel betere kwaliteit wapens verkopen dan aan de Arabische strijdkrachten'.

A merikaanse regeringsvertegen woordigers houden vol dat de intense verhouding met Israel niet op het punt staat te veranderen. De verplichting aan het kwalitatieve militaire steunpunt is er nog steeds, zeggen ze, evenals aan een hele reeks militaire- en onderzoeksprojecten. Alle culturele en democratische waarden die de betrekkingen schragen, blijven bestaan, zei een Westerse diplomaat. 'Er zijn zoveel elementen in de strategische verhoudingen die nog steeds gunstig zijn. Het orientatiepunt mag opnieuw worden bezien, ik denk niet dat dat geldt voor het uitgangspunt.'

Hoe de Golfcrisis ook afloopt, er bestaat weinig twijfel over dat de aandacht daarna weer zal worden gericht op de oplossing van het Israelisch-Arabisch conflict. Shamirs regering is aangemoedigd door de verschuiving in de Sovjet-politiek, die in het nadeel is van Israels vijanden zoals Irak en Syrie. Maar zij koestert tegelijkertijd de argwaan dat als gevolg hiervan de Verenigde Staten in de buurt van de voorkeur van de Sovjet-Unie zullen uitkomen om een internationale conferentie te beleggen waarop het Midden-Oosten en de Palestijnse kwestie op de agenda zullen worden gezet.

De presidenten Bush en Mitterrand hebben beiden gesuggereerd dat mogelijk nieuwe pogingen worden ondernomen om andere conflicten in het Midden-Oosten op te lossen nadat Irak zich uit Koeweit heeft teruggetrokken. Douglas Hurd, de Britse minister van buitenlandse zaken, hield vorige week een in harde termen gestelde toespraak waarin hij Israel opriep een nieuw standpunt over de Palestijnse kwestie in te nemen.

Niet dat Shamirs regering enig signaal heeft gegeven dat het haar standpunt wil wijzigen, zeker niet wat betreft haar onwrikbare weigering een Palestijnse staat te erkennen. Sinds de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie Saddam steunt, is deze organisatie voor Israel een nog ongeschiktere onderhandelingspartner geworden dan zij al was. Het blijft de Amerikaanse voorstellen afwijzen om onderhandelingen met de Palestijnen over de ontruiming van de Westelijke Jordaanoever en over beperkte autonomie te beginnen.

I sraelische regeringsvertegenwoordi gers leggen meer de nadruk op de wens tot normalisering van de verhoudingen met Arabische buurlanden, misschien niet vooruitlopend op, maar dan toch gelijktijdig met een voortgang van de besprekingen over de bezette gebieden. Zij willen dat de VS in dit opzicht bij voorbeeld op Saoedi-Arabie druk uitoefenen. Shamir heeft ook gezinspeeld met de gedachte over onderhandelingen met Syrie. Maar de toonzetters van de Israelische politiek blijven, verwijzend naar Saddam, een diep wantrouwen koesteren voor niet alleen de Arabische leiders, maar ook de Arabische maatschappij die zij nog steeds beschouwen als aangeboren ondemocratisch, instabiel en vijandig.

Omdat deze kwesties niet uit de wereld zijn voordat de Golfcrisis is opgelost, moet de Israelische regering doorgaan met het onderdak brengen van de Sovjet-immigranten. Als dit met succes kan worden uitgevoerd, is de beloning voor Israel een veel grotere demografische zekerheid een vooraanstaande zegsman sprak van 'kritische massa' grotere economische vitaliteit en, daaruit voortvloeiend, een sterkere positie om met de Arabieren te onderhandelen.

Maar zo'n doel zal niet gemakkelijk worden bereikt. Het land heeft nu al bijna woningnood, en het vooruitzicht dat vele immigranten in tenten zullen moeten leven. De kosten die met een dergelijke instroom gepaard gaan zijn hoog. Het handelstekort voor de komende vijf jaar wordt geraamd op 30 miljard dollar, ongeveer driekwart van het bruto nationaal produkt. In diezelfde periode zullen, alleen al om de werkloosheid op het niveau van de huidige tien procent te houden, 540.000 nieuwe banen nodig zijn. Het risico van inflatie dat aan dergelijke getallen vast zit is groot.

De nachtmerrie die achter de Alyah schuilgaat is er een van duizenden ontevreden immigranten zonder banen en geschikte woningen, die mogelijk in conflict komen met gevestigde klassen die hun de schuld geven voor hun economische problemen. Shamir en de zijnen weten dat een dergelijke afloop nauwelijks minder bedreigend is voor de samenstelling en het welbevinden van de Israelische samenleving, dan de schaduw van Saddam Hussein die hangt in het oosten, of de uitbarstingen van geweld op de heilige plaatsen van Israel.

Financial Times