DE BEST VERZORGDE BOEKEN IN BINNEN- EN BUITENLAND; Degelijkehandboeken en stuntwerk

Wat de Best Verzorgde Boeken zo'n mooi instituut maakt, is dat ze tijdens het jaarlijkse prijzengala een drom uitgevers, ontwerpers, drukkers, binders, boekverkopers en andere betrokkenen meelokt in discussies over vormgeving. Niet alleen de direct betrokkenen maar iedereen die regelmatig een boek hanteert wordt uitgenodigd tot deelname. In het Stedelijk Museum mag hij, tegen de normale museumgedragscode in, de boeken vasthouden en doorbladeren en de catalogus is vaak zelf een bestverzorgd of minstens spraakmakend boek, ontworpen door een jonge vormgever; geproduceerd met een vorstelijk budget en laaggeprijsd.

Ook dit jaar is dat het geval. Irma Boom maakte met haar fluwelen paperback een aanhalig allemansvriendje, een zacht en soepel knuffeldier dat iedereen graag zijn kunstjes vertoont: van voren naar achteren bladerend geeft het alleen zijn zwartwitpagina's prijs, tegen de leesrichting in bladerend komen de kleurenpagina's tevoorschijn. Het is een catalogus die volkomen recht doet aan de reputatie van 'Dutch design'.

Dat het in het buitenland anders kan toegaan bleek op de tentoonstelling 'Buchkunst International' tijdens de Frankfurter Buchmesse. Nationale selecties van landen als Amerika, Japan, Spanje, de Sovjet-Unie, Polen, Belgie, Engeland, Oostenrijk, Zweden, Zwitserland en Duitsland boden zicht op andere kwaliteiten dan opwindend stuntwerk.

Zo bevond zich bij de Engelse inzending, die met een overdosis oerdegelijke handboeken en naslagwerken doorgaans weinig prikkelt. An Atlas of Minor Oral Surgery, een boek dat in Nederland wegens verregaande onberispelijkheid niet eens in aanmerking zou komen voor een bekroning. Met feilloze ironie stuntwerk voor de fijnere snaren relativeert de beschaafde roze belettering van het omslag de vele operatiefoto's in beestachtige tinten dooraderd roze, cyclaam, magenta, vermiljoen, brandweerrood, purper en lila.

Verbazingwekkender dan alle bekroningen is de deelexpositie niet-bekroonde Westduitse boeken. Nauwelijks minder verzorgd dan de wel bekroonde uitgaven lagen ze hier met honderden tegelijk op lange tafels, elk voorzien van een vernietigend jury-oordeel. Bekroningen sneuvelden op ontstellende pietluttigheden als een iets te ruim bemeten stofomslag, de beperkte leesbaarheid van een flaptekst ('miserabel!') of kleine onregelmatigheden in het zetsel ('Augenpulver!'). De Duitse checklist is van een uitputtendheid die alle vooroordelen over Duitse 'Grundlichkeit' ruimschoots bevestigt en daarbij zo normatief dat een aparte, maar niet minder perfectionistische categorie 'Sonderfalle' moest worden geschapen. In dit reservaat voor dure Duitse buitenbeentjes komen bibliofiele produkties voor als de dit jaar bekroonde leporello Leporello 1/2 (Ines von Ketelhodt en Peter Malutzki) met ijle, fotografische illustraties en de alleszins solide verkoopprijs van DM 750.

De meeste landen bedwingen de veelzijdigheid van hun bekroonde boeken met een catalogus van chique soberheid. Ze handhaven dan een formaat en indeling; de Zwitserse catalogus is zelfs jaarlijks identiek. Alleen de Nederlandse rapporten verschillen steeds en zijn altijd extravert. Ze verkopen dan ook zo goed dat de CPNB in onderhandeling is over hun commerciele distributie.

Ondanks haar succes zal het juryrapport dit jaar sommige gebruikers teleurstellen. Er is gebroken met de traditie om per boek veel zorg te besteden aan de verantwoording van het jury-oordeel. Die verbale inspanning was altijd van cruciaal belang om een visie over te brengen en vormgeving bespreekbaar te maken, en bleek in de praktijk een duurzame bron van informatie over het vak. Hoogtepunten in deze traditie waren de rapporten over 1986 en 1987 waarin het toenmalige jurylid Hugues Boekraad de bekroonde boeken plaatste in een breder verband van de Nederlandse ontwerp- en boekcultuur.

Dit jaar ontbeert de cataloguslezer een gids. In plaats van diens betoog wordt hij nu onthaald op losse flodders; vaagheden ('de architectuur wordt op een dermate harde manier gebracht dat het volgens mij voor de gewone leek doorschiet'), geheimtaal ('als je voldoende zwarting aan de matte kant wil geven, dan zet dat als een gek over op de glanzende'), aanvechtbare normen ('Dit vind ik echt heel erg goed. Het begint er al mee dat je niet weet hoe je het open moet maken') twijfelachtige complimenten ('men had veel lof voor het feit dat het dit boek aan elke pretentie ontbreekt') en opportunistische rechtvaardigingen ('je bent helemaal stapelgek als je daar [het commerciele succes van opgeblazen boeken als De Naam van de Roos] niet mee doorgaat').

Op deze manier gepresenteerd moet men wel concluderen dat de jury rijp en groen bekroont en op het masochistische af gecharmeerd is van boeken die maling hebben aan koeliewerk als informatiedrager. Niets is leuker dan een boek dat achterstevoren opent of dat gedeeltelijk onleesbaar is dat is immers 'de bedoeling, dit hoeft niet leesbaar te zijn'. Deze weinig kritische instelling zal niet inspireren. Ze leidt integendeel tot zichtbare vormen van degeneratie zelfbekroningen, een voorspelbaar genre 'Best Verzorgd' en minder inzendingen en doet afbreuk aan het instituut.

Goedverzorgde boeken selecteren is best, beter gaat het met een adequaat rapport van aanbeveling. Juist met haar welbespraakte juryrapporten per bekroond boek heeft Nederland zich altijd gunstig weten te onderscheiden van andere nationale selecties.

Best Verzorgde Boeken in het Stedelijk Museum: tot en met 11 november 1990.

Catalogus: Best Boek '89, fl.34,50.