Rob de Graafs 'oneerbiedige bewerking' van Oidipous voorkinderen; Voor je het weet gaat het over incest

NIJMEGEN, 6 okt. Het opvallendste stuk dat vorig jaar op het repertoire van Teneeter stond, was ongetwijfeld het veelgeprezen Ifigeneia koningskind. De toneelgroep had onder leiding van Liesbeth Coltof de Griekse tragedie Ifigeneia in Aulis van Euripides voor kinderen bewerkt en het klassieke verhaal zoveel mogelijk naar onze tijd verplaatst.

Dit seizoen brengt Teneeter opnieuw een voor een jeugdig publiek toegankelijk gemaakte klassieke mythe: die van Oidipous, naar de tragedie van Sophocles. Oidipous royal baby heet de voorstelling die geschikt is voor kinderen vanaf tien jaar. Rob de Graaf heeft het stuk bewerkt en het is zijn debuut als toneelschrijver voor kinderen. Op zijn naam stonden tot nog toe stukken voor volwassenen, geschreven voor Nieuw West, een klein en recalcitrant gezelschap dat zich afzet tegen het gevestigde toneel. Op papier zijn De Graafs teksten, door onder andere de elliptische zinnen en het ontbreken van regie-aanwijzingen vaak moeilijk doordringbaar; de stap naar het schrijven van een voor kinderen begrijpelijk verhaal lijkt dan ook groot.

In zijn Amsterdamse woning, gevestigd in de voormalige 'openbare lagere school der 1e klasse', ontkent Rob de Graaf dat zijn Nieuw West-teksten veel afwijken van wat hij nu voor kinderen heeft geschreven. De Graaf: 'Je maakt in de eerste plaats iets wat je zelf wil zien. Je gaat als je voor een nieuw publiek schrijft niet opeens uit een ander vaatje tappen. Het soort grapjes dat ik maak is misschien wel verschillend. En ik heb sommige dingen simpel gehouden, maar de voorstellingen van Nieuw West zijn in zekere zin ook simpel.

'Wat ik bij voorbeeld heb veranderd is het orakel. Ik wilde een beeld dat kinderlijker is en dat kon door het orakel te materialiseren: nu staat er in het bos een kachel waar kolen op gegooid moeten worden: uit de rook die opstijgt klinkt de stem van het orakel. Misschien is het stuk ook wel iets simpeler en minder een tekststuk dan anders, omdat ik bij een voor mij onbekend gezelschap terughoudend ben. Maar ik heb niet het idee dat dit stuk fundamenteel afwijkt van mijn vorige stukken.'

De uiterlijke vorm van Oidipous royal baby bevestigt dat: net als in De Graafs eerdere stukken houden de spelers in deze voorstelling hun eigen naam en ook dit maal zijn er geen regie-aanwijzingen. De groep Teneeter vroeg De Graaf het Oidipous-verhaal voor kinderen te herschrijven. Toen hij na enig aarzelen toestemde, besloot hij al snel, in overleg met de leden van de groep en regisseuse Yolande Bertsch, de voorstelling met het tweede deel van de mythe te laten beginnen. Zo zien we in de eerste scene hoe een oude man met twee meisjes en twee jongens door Griekenland zwerft en eindelijk aankomt op de plaats waar hij wil sterven.

'Zo'n sjokkende vader met zijn zeurende zoons en dochters leek me een goed begin voor kinderen', zegt Rob de Graaf. 'Bovendien bleek de structuur het best tot zijn recht te komen, als ik er een retrospectief verteld verhaal van maakte; het gaf me meer vrijheid dan wanneer ik de lijn van baby tot blinde man had moeten volgen.

'Mijn ervaring is dat je al in een vroeg stadium je bron moet vergeten, je moet je een zekere oneerbiedigheid permitteren, anders ben je alleen maar aan het bewerken. Maar met de Oidipous-mythe begeef je je dan natuurlijk wel in een precaire situatie: het verhaal bezit bepaalde kenmerken die je er voor je goed fatsoen niet uit kunt laten. Toch zijn sommige dingen betrekkelijk eenvoudig op te lossen; neem bij voorbeeld de sfinx die de stad Thebe bewaakt, die is bij ons verdwenen en daarvoor in de plaats is Iokaste nu degene die de wacht houdt.

'Moeilijker ligt het met de moord op de vader en Oidipous' huwelijk met zijn moeder. Ik wilde er geen probleemstuk van maken, want voor je het weet gaat het over incest en dan kom je in een didactische valkuil terecht. De vadermoord is uiteindelijk een B-filmachtige vechtpartij geworden waarbij de vader dood neervalt, maar even later weer opstaat. Dat kon omdat we met rolwisselingen werken: de zes acteurs spelen allemaal meerdere personages.

'Wat me in dit verhaal aanspreekt is de verhouding die iemand met het verleden kan hebben, met ouderdom en ouders. Het gaat om de vraag of je liefde en respect voor je ouders en het verleden moet voelen en welke belangen je in het leven moet volgen: gehoorzaam je je eigen stem of doe je wat je geacht wordt te doen?'

Rob de Graaf zegt dat hij bij het schrijven heeft gezocht naar 'de argeloosheid van het verhaal': 'dat wil zeggen dat zware dingen niet ontkend worden, maar op een lichte manier gebracht. Door de afwisseling van vertellen en actie en van het poetische en banale kun je een sfeer creeren waarin de zelfmoord van de moeder voor kinderen aanvaardbaar is. Bovendien heb ik het idee dat kinderen wel van gruwelijke verhalen houden: ze zijn gefascineerd door wat ver van ze afstaat en wat ze niet kunnen begrijpen. Zo werkt het toch ook met sprookjes: als kind vind je ze mooi zonder een bepaalde betekenis te kennen, die ontdek je pas later. Maar het is alsof die betekenissen een schaduw hebben die je ook kunt waarnemen als je klein bent en het intellectuele nog niet zo'n rol speelt. Ik geloof dat er in de Oidipous-mythe iets meetrilt dat een kind kan snappen. 'Hoewel het een stuk is over doodgaan en over de gevolgen van fouten die je in het leven hebt begaan, wilde ik ook amusement maken, want ik ben er zeker van dat je meteen gestraft wordt als je daar in een kindervoorstelling geen belang aan hecht. Ach, wat ik wil is vrij conventioneel: een mooi verhaal op een spannende manier vertellen. Er mag gelachen worden om iemand die sterft, maar ik hoop ook op huiver bij voorbeeld als Iokaste haar kind Oidipous niet wil afstaan, maar daar toch toe wordt gedwongen. Als je klein bent kun je je daar wel iets bij voorstellen, denk ik.'

Rob de Graaf schrijft teksten voor het avantgardistische toneelgezelschap Nieuw West. Onlangs heeft hij de Oidipous-mythe voor kinderen herschreven. Gisteren ging het in premiere bij de Nijmeegse jeugdtheatergroep Teneeter.