Japan als thema Buchmesse is ver weg

FRANKFURT, 6 okt. Door de hereniging van beide Duitslanden dreigt het eigenlijke thema van deze 42ste Frankfurter Buchmesse, Japan, enigszins onder te sneeuwen. Toch kan iedereen die oog heeft voor dat thema zich van 'sochtends vroeg tot 's avonds laat met Japan bezighouden. Naast een recordaantal stands van Japanse uitgevers zijn er in en om de Messe talloze exposities, kaboeki-uitvoeringen, films en concerten. Al een paar dagen voor de uitgevers toestroomden, kwamen schrijvers en intellectuelen samen op een symposium over 'Duitsland en Japan'. Eergisteren stelde een symposium de vraag wat de Japanse literatuur voor Europa betekent en morgen is het thema 'Op zoek naar een nieuwe wereldorde'.

Gistermiddag vond een discussie plaats tussen de Duitse schrijver Gunter Grass en de Japanse schrijver Kenzaburo Oe. Grass en Oe die elkaar al eerder ontmoetten, waren het vooral over veel dingen met elkaar eens zodat er van een discussie weinig sprake was. Volgens Grass hebben zowel Duitsland als Japan nog steeds iets expansief-agressiefs over zich. Dit zou blijken uit hun exploitatie van de omringende landen en uit 'de bloeiende wapenhandel'. Beide schrijvers staan kritisch tegenover de hereniging van de Duitslanden en vonden allebei dat het grote onzin was om te spreken van een schone lei waarmee het 'nieuwe Duitsland' nu kan beginnen.

Het probleem met het thema Japan is dat zowel taal als cultuur van het thema-land ver van ons af staan. Een gemeenschappelijke taal op de symposia is er niet waardoor deelnemers en toehoorders zijn aangewezen op per definitie gebrekkige simultaan-vertalingen via koptelefoons. Dat haalt bij voorbaat alle levendigheid uit iedere discussie. Het verschil in cultuur valt onder meer op door de eindeloze beleefdheden van de Japanners. Hun blijheid over de kans in Duitsland aanwezig te zijn terwijl er zulke belangrijke ontwikkelingen plaatsvinden, is grenzeloos. En zelfs bedenkingen bij de snelle eenwording van de Duitslanden wordt als compliment geformuleerd. Oe: 'Wij hebben er bewondering voor dat u zo snel en zo gemakkelijk een eenheid heeft weten te vormen, dat is voor Japanners niet te begrijpen.'

De keuze van een land als thema is bedoeld om dat land internationaal meer bekendheid te verschaffen maar dat kan natuurlijk alleen werken als de interesse ook werkelijk wordt gewekt. In het geval van Japan is dat nog maar de vraag. Een vergelijking tussen de toegankelijkheid van de Japanse cultuur voor het Westen met de situatie andersom valt voor het Westen ongunstig uit. Het laat duidelijk zien dat al sinds het begin van deze eeuw belangrijke westerse literatuur in het Japans werd vertaald maar in het Westen gebeurt dat nog maar mondjesmaat met Japanse auteurs.

Tijdens het symposium over de betekenis van de Japanse literatuur voor Europa merkte Wolfgang Schamoni op dat het nog armzalig gesteld was met de vertalingen van Oe in Duitsland. Dat waren er van een belangrijke auteur als Oe maar twee, 'nee, sinds vandaag drie'. In de voormalige DDR was ook een vertaling verschenen.

Met afgunst wees hij op de vijf vertaalde boeken die in een betrekkelijk onbelangrijke taal als het Nederlands waren verschenen. Oe reageerde laconiek dat hij nooit aan vertalingen dacht. Zijn thema was altijd geweest het beschrijven van zijn ervaringen als plattelandsbewoner die naar de grote stad gaat en hij dacht daarbij aan een leespubliek van lotgenoten.

Een schrijver die op dit moment een waardig Japans ambassadeur is in het buitenland is Kazuo Ishiguro. Hij woont echter als sinds zijn zesde jaar in Engeland en schrijft in het Engels. Hij komt op de Frankfurter Buchmesse in geen enkel officieel programma-onderdeel voor. 'Ik wist niets van het thema', zegt Ishiguro. 'Ik ben hier louter en alleen omdat ik ben uitgenodigd door mijn Duitse uitgever Rowohlt.'

Ishiguro won vorig jaar de Engelse Booker Prize voor zijn roman Remains of the day. Sindsdien zijn de Japanners trots op hun Engelse zoon. Ishiguro: 'Ze zullen me natuurlijk nu wel willen claimen. Mijn drie boeken zijn in Japanse vertaling verschenen maar ik schrijf geen Japans en ik spreek het zelfs niet zo goed meer. Voor Japanners ben ik een westerse schrijver.'

Naast de tentoonstellingen zijn er ook de presentaties. Niet alleen van boeken over Japan uit de hele wereld, maar ook van boeken en tijdschriften uit Japan. Een elektronica-afdeling schept op met de technische hoogstandjes en men demonstreert ook een heus vertaalprogramma Japans-Duits. De Duitse japanoloog erkent dat het programma niet voor literair werk zou kunnen worden gebruikt, maar voor technische teksten en handleidingen voldoet het uitstekend. Zijn beeldscherm toont een panorama van een stad met in het midden een tandenstokerachtige wolkenkrabber die ik meen te herkennen. Dat is Japan toch niet? 'Nee hoor, dat is San Francisco. Ze maken niet alles na'.

    • Lucas Ligtenberg